Skip to main content

Full text of "Commentationes philologae in honorem Augusti Reifferscheidii scripserunt discipuli pientissimi"

See other formats


Commentatio.. 

philologae in 
honorem 



Reifferscheidii 



Digitized by Google 



Digitized by Google 



COMMENTATIONES PHILOLOGAE 



IN HONOREM 



AUGUST! REIFFERSCHEID!! 



SfltirSERUXT 



DISCIPÜLI PIEXTISSIMI 



VRATISL AVIAE 
APUD GUILELMÜM KOEBNERUM 
MOCCCLXXXIV 




I 



Digitized by Gopgle 



COMMENTATIONES PHILOLOGAE 



Digitized 



I 
: 



I 

■ 



4 

Digitized by Google 



COMMENTATIONE S PHILOLOGAE 



IN HONOREM 



AUGUST! REIFFERSCHEID!! 



DISCIPULI PIENTISSI 




VRATISLAVIAE 
APCD GUILELMUM KOEBNERUM 
MDCCCLXXXIV 



Digitized by Google 



r 



Digitized by Google 



Festum instare diem cum nobis nuntiatum esset, 
quo TU, AUGUSTE REIFFERSCHEID!!, summorum 
in philosophia honorum ante haec quinque lustra ab 
alma Universitate Fridericia Guilelmia Rhenana rite 
in TE delatorum memoriam esses instauraturus, non 
potuimus non efferri summo gaudio, qui praeberi nobis 
videremus occasionem diu exoptatam publice profitendi, 
quanto TU opere tot tantisque in nos collatis meritis 
beneficiisque nos TIBI devinxeris. etenim si et pien- 
tissima et laetissima recordatione semper eorum anno- 
rum memoriam recolimus, per quos in hac alma Lit-' 
terarum Universitate Viadrina versantes antiquarum lit- 
terarum praestantia animos iuveniles imbuebamus et ad 
optima quaeque enitebamur, hoc praeter ceteros TUUM 
est, qui cum per publicam disciplinam tum per fami- 
liäre commercium docendo regendo incitando nunquam 
nobis defuisti eumque in modum consilio et opera studia 
nostra adiuvisti, ut dignam TIBI a nobis referri posse 

gratiam omnino desperandum sit. itaque non miraberis 
profecto, quod nos quoque, quorum plerisque e scholis 

academicis in latiorem vitae campum dudum egressis 

acceptissima TUA et doctrina et consuetudine non iam 



Digitized by Google 



licet uti, auspicatissimum hunce diem ex intimaanimi 
sententia TIBI congratulamur et fausta feliciaque 
omnia TIBI imprecantes optamus, ut etiam post 
altera quinquevicennalia eodem quo hodie splendens 
rigore haec sollemnia videas redeuntia. quem vero in 
grati animi testificationem TIBI dedicamus libellum 
TE indignum esse scimus, si quis ad singularum com- 
mentationum pretium aestimaverit, dignum si eorum 
qui obtulerunt amorem et pietatem respexeris. vale 
faveque. 

scriptum Vratislaviae a. d. VIII Kai. Quint. 



GÜSTAVÜS BAIER 
CABOLUS BESTA 
BEBT HOLD US BBETEB 
IÜLIU8 BBZOSKA 
AUGÜSTUS CHOBY 
LBOPOLDÜS COHN 
BUDOLFU8 DEGNEB 
GUSTAVUS PALTIN 
GEOBGIU8 GÜTTMANN 
GÜILELMU8 HEINE 
THEODORU8 HEINE 
PAULU8 KLIMBK 
PBANCI8CUS KOBNKE 
HEBMANNUS ROTHE 
FBANCISCUS EÜBZIDIM 
HUGO LIEBS 
HUGO LINKE 
HUGO MICHAEL 
CABOLUS MITTELHAUS 
AUOU8TÜS OTTO 



FBIDEBICUS PAETZOLT 
RUDOLFUS PETER 
IOANNES PIECHOTTA 
PAULUS PROH ASEL 
PAULUS REGELL 
THBODORU8 SCHICHE 
CAROLU8 SCHINDLER 
AEMILIUS SCHIPPKE 
GEORGIUS SCHMEISSER 
IOSEPHU8 SCHMIDT 
IOSEPHUS SCHNEIDER 
THEODORU8 8CHWIERCZINA 
HENRICUS SEIDEL 
LBOPOLDÜS 8KOWRON8KI 
FEDORU8 DE STO JENTIN 
ABRAHAM STRBLITZ 
CABOLUS TEUBER 
GEOBGIU8 WIS80WA 
CABOLUS WOLFF, 



Digitized by Google 



INDEX 



Q. FALTIN de locis nonnullis libelii qui inscribitur 'Adtjvaüav 



nohxela 1 

A. OTTO die Versumstellungen in den vier ersten Elegieen 

des vierten Buches des Properz IQ 

ö. WISSOWA de Athenaei epitome observationes 22 

G. SCHMEISSER de Etruscorum deis Consentibus qui dicuntur . . 2ä 

P. PROHASEL analecta critica 3& 

I. BRZOSKA Cassius Severus quando suum de declamationibus 

iudicium a Seneca rhetore traditum {contr. III praef. 

8 sqq.) fecerit 4ü 

F. PAETZOLT lectiones Lucianeae 41 

L. 8KOWRONSKI de scholis Olympiodori 54 

P. REGELL auguralia öl 

R. PETER de Romanorum precationum carminibus . ... öl 
L. COHN de Heraclidc Pontico etymologiarum scriptore anti- 

quissimo &A 



DE LOCIS NONNULLIS LIBELLI 
QUI INSCRIBITUR AOHNAl&N UOAITEIA 

SCREPSIT 

GUSTAVUS FALTIN 

Postquani auctor libelli ab eo principio profectus est, ut 
statueret : otl {dv et'),ovTO tovtov tov tqo/cov zfß woXireiag, ovx 
htaivio Stet rode otl xav& fX6f.i£voi ei?.ovro rorg 7covi ( qohg 
afietvov 7cqa.Tzt.iv rj tovq xQ r i ffT0 ^S legen tibus cum Kirch- 

hofflO 7CQIOTOV filfV OVV T0VT0 €(XO, Ott dl'ACCUüg [ÖOXOVOIV] CCL'TO&l 

01 nivrrctg 'Aal 6 dijtiog ttXIov l'yeiv tiov yevvaiow 'Kai tiov tiXovoIcjv 
(12) *) mirandum est, quod illa ipsa vocabula, quibus omnis fere dis- 
putatio nititur, oinissa sunt. Nam vocabulis 01 ttov^qol et 01 xQtpjTol 
acerrimum partium discrimen declaratur. Cum igitur Codices 
omnes ante verba 01 7ctvr i <re$ habeant voculam xa/, hoc lacunae 
indicium esse ratus Muellerus-Struebingius haud temere rem 
egisse videtur, quod ante eam inseruit ot ttovi)qol. Idem si in 
altero membro concinnitatis causa addidit tiov ymqyovvxtav yiai, 
oppositionem illani quasi legitimam neglexit. Quivis ni fallor 
monitus concedet multo aptiora ad orationem conformandam esse 
vocabula tiov yqrpTiov -Kai Quae cum ita sint, locum melius 
mihi videor constituisse scribens ita: 7ccxotov lisv ovv tovto eqco, 
o-cl diTiaiios [doxovoiv] avro&t [ot ttov^qoI] Kai 01 Trevt^eg v.al 6 dr ( fxog 
7tliov Ijeiv [tiov ycrrfiTiov xat] tiov yewaitov Kai tiov 7cXovalcov ktX. 

') Haue Kirchhoffii lectionem veram esse ut credam addueor non 
8olum ea re, quod codd. meliores (Kirchhoffii ABC) praebent i'xeiv, sed 
inagis etiam universa libelli indole, quam accuratius explanabam scriptione 
quae inscribitur: Ueber Geist und Tendenz der pseudoxenophonteischen Schrift 
vom Staate der Athener Barmen 1882 p. 6. fteiecit eam Muellerus-Struebingius 
Die attische Schrift vom Staate der Athener Göttingen 1880, Belotius La 
ri publique d'Athenes Paris 1880, nuperrime L. Langius De pristina lib. de 
rep. Ath. forma restituenda p. I Lipsiae 1882 p. 12 a. 28. 



Digitized by Google 



2 



Quis pro subiecto habendus est in verbis I 4 8n navtaxov 
irXtov rtfiovoi volg novr^Qoig v.at 7cevr i ai '/.ai dquoTixotg ij töig 
ZQr t oröig, tv avriji Tovry (pctvovvrai xiv öijuo'KQatiav öiaai/^ovreg? Si 
quis respondeat: nimirum 6 dijfiog, nescio an nimis singularis et 
inconcinna sit dictio scovrayoi' 7cltov vt/nei 6 di^og ttji fifat'*. 
Neque melius res succedet, si cum Kirchhoffio supplebimus oi 
sifrijvawi ; nam neminem optimatium unquam , si quidem vere 
optimas fuerit, malorum civium causam adiuvisse quis est quem 
fugiat. At fuerunt sane in optimatium numero, qui mallent sub 
imperio populi vivere quam potentiam bonorum tueri (H 20), 
in quos nomen tiov yorpcuiv minime cadebat. Accedit quod 
verbis /nv^at /ai är^iori/.otg deest articulus. Quodsi fuerunt in 
civitate homines. qui etsi neque pauperes erant neque de plebe 
nati, tarnen nomine illo tojv yroy^&J»' haud indigni esseut, quae 
tradita sunt ita commutare placet, ut scribamus: hitixa dt o 
l'vtot 9av(,icuocoiv, ort uavxayov /rXtov vf^tocai lotg uov^QOig oi 
■;c/.vtjT€g /.ai oi dtjftOTi/.ui ]J cotg yQ^urolg, Iv acitji toi'v^t 
(favovvrat zip dr t ito/.qaviav diaoifcoweg. Quo facto et obscuritas 
sententiae tollitur et concinnitas restituitur. 

Quam coniecturam si quis haud improbabilem esse con- 
cesserit, haud ita difficile erit quae in proximis perturbata sunt in 
ordinem redigere. Nam recte Muellerus-Str. ') videtur fecisse, 
quod in Kirchhoffii *) interpretatione verborum oi f.uv yag 
:cevt/reg xcrt oi dr^ovr/.oi v.ai oi xeigovgev ngaxTovueg /.ai rroZAoi 
oi rotovtoi ytyyouevot jiiv ö^uo/gartav at ^ovaiv non acquievit. 
Ita enim hic interpretatus est: Denn das Wohlbefinden der 
Armen, der zum Demos Gehörigen und der weniger Guten 
und das Steigen der Zahl von Leuten solchen Schlages hebt 
die Demokratie. Opponit ille haec: Wodurch soll aber die 
Zahl der armen Bürger (denn von denen kann doch allein 
die Rede sein) steigen ? Durch Einwanderung doch wahr- 
haftig nicht, und die natürliche Vermehrung durch Ueber- 
schuss der Geburten ist bekanntlich unabhängig von politischer 
Begünstigung. His quidem facere non possum quin assentiar; 
minus probo, quae praeterea addidit Muellerus - Struebingius. 
Nam etsi non ea re, quod homines opulenti et nobiles ad 



*) 1. I. p. 133. 

lieber die Schrift tw» Staate der Athener. Berlin 1874 p. 3. 



Digitized by Google 



inopiam vocantur, populi potentia confirmatur, tarnen nemo 
negabit, quo plures nobiles causa bonorum relicta se rei popu- 
lari addicunt, eo magis democratiam augeri. Quodsi ot xetoovg 
intellegendi sunt ei qui nobili loco nati ab optimatium causa 
desciverunt, nulla iam est in verbis TtotXoi oi rotovroi ytyvo- 
uevoi difficultas. sed fieri non potest quin tota sententia eo 
modo quo antecedens conformetur. Propono igitur legere: oi 
ftf.v yccQ Ttevtjreg vucti oi dijfxoTixot, &av oi xjuoovg ev TtodtTwo t 
xat TtoXXoi oi toiovhoi ylyvtüvrai, Trp> drjfto'/^aTtav avg~ovotv. quibus 
optime respondent verba eav di ev noattcootv oi /cXovotot 
'Aal ot yjyrpxoi ', laxvoov tb ivavtiov atptotv avTÖig na&totaotv ot 
drjf40tiy.oi. Confiteor crudelius me locum tractasse; quod non 
fecissem, nisi his mutationibus necessaria sententiarum nexui lux 
afferretur. Nam etsi haec textus conformatio iam singularum senten- 
tiarum ratione commendatur, id quod non minus est grave, 
ad universam libelli argumentationem ea nonnihil proficitur. 
Ac primum quidem si quae sequuntur respexeriraus, elucebit 
primo obtutu necessitudinem , quae intercedere soleat inter xovg 
novr^oovg xai zovg ?rivtjiag "mxl xbv dypov, iis comprobari. Tam- 
quam natura fieri solere, ut omnibus qui humili loco nati sint 
desit humanitas disciplina probitas. Egestate enim induci eos 
ad improbitatem. Si quis virtute floreat, eum abhorrere a demo- 
cratia. Deinde alterum argumentum, cur bene Athenienses 
rempublicam tueantur, accuratius superiori adnectitur. Id enim 
primum statuerat auctor, iustum videri omnibus magistratuura 
aditum patere atque cuivis in contionibus licere verba facere. 
Sequitur quod pauperes homines et de plebe nati plus tribuant 
improbis, haud mirum esse, quod hi naturali quodam vinculo 
cum democratia coniuncti sint. Si enim cum Kirchhoffio, 
Muellero-Str. 1 ), Langio 8 ) nav%a%ov interpretandum esset überall 
ubique terrarum, sane argumentationis series turbata esset, neque 
vero video qui factum esset, ut oratio iam nunc deflecteret ad 
reliquas gentes, cum nihil aliud agatur nisi ut callida reipublicae 
Atheniensis disciplina exponatur. 

Cobeti scripturam recepit Kirchhoffius I 6: vvv dt 6 ßovXo" 
fievog ävaovag avd-qu)7tog 7tovr t qbg igevoictEi to aya&ov expuncto 
vocabulo Xeytov quod plerique Codices ante 6 ßovlopevog praebent. 



>) 1. 1. p. 166. 
*) l. 1. v- 13. 

1* 



Digitized by Google 



4 



At ea est totras libelli condicio, ut nulla sit interpolationum 
suspicio, lacunae saepissime indicentur. Quodsi parvis addi- 
tamentis textus facile sanari potest, haec ratio praeferenda videtur. 
Atqui res nondum videtur expedita esse, si cum Muellero-Str. et 
Bergkio 1 ) scribitur Xeyuv, quae lectio correctura unius codicis(D) 
suppeditata est. Non minus haec quam illa lectio habet aliquid 
impediti et molesti 6 ßovXo^evog avaoxag avdxHxmog. Omissa 
igitur quam olim proposui coniectura ratio mihi videtur esse 
habenda emendatiouis quam Muellerus-Str. ') denuo protulit atque 
ita scribendum : o% de '/jai ev xovxvj agiaxa ßovkevovxai, iuivxeg VLai 
xovg 7covr { Qovg ktyeiv. ei fiev yaq oi xq^otoi tXeyov nud ißovXevov 
[povoi], xöig ouoioig Gffiaiv avxoig ip> aya&a, rdig öi ör j uoxr/.olg 
ovk aya&a- vvv öi leyei 6 ßovXdftevog {'Aal] avaoxag [6] avd^QWJtog 
/covtjQog igevQioytei xb aya&bv avvijt xe yuu xoig öfioioig avxtTt. 

In verbis III ojcov yaq vavtrM] övva^ig iaxiv dnb xQ^azuiv, 
avdyyii] xoig dvöqajiodotg dovlevetv, non adsequor quid sibi velint 
vocabula a/cb xQr^artov. Nam etiamsi idem esse elvat cutb %Q r r 
Itatiüv atque TQ6<f eo&ai a/cb xQrfriavwv concederem, quod Muellero- 
Str. videtur, qui hunc locum confirmare studuit Thucydideo illo 
(I 81) rag rtQOOodovg, mp atv zb vavxtxbv XQtq>ovot y quid inde 
fructus in totam sententiam explicandam redundaturum esset non 
video. An alia rerum maritiraarum condicio Athenis quam alibi 
erat? Quicunque opibus navalibus valere Student, maximum 
pecuniae reditum sibi parant, ut permagnos sumptus ferre possint. 
Quod si verum est, cur anb x(»j!*<*x(üv additum sit verbis brcov 
vavri'Kjj dvvaulg iaxiv sane obscurum est. Neque apparet cur 
servis obsequendum atque gratificandum sit, ubi opes maritimae 
pecunia sustentantur. Quibus de causis melius est virgulam ante 
vocabula anb XQ r i^ rcüV reponere. Nulla enim est difficultas in 
dictione a/cb XQtyHxitov dvdy/.rj xoig dvdqa noÖoig dovlevetv. Facete 
enim, ut solet, Muellerus-Str. et Belotius redarguerunt Aem. 
Muellerum 3 ), qui xoig dvÖQartoSoig dovlevetv inepte dictum esse 
censuerat, cuius illi dictionis sat*s multa exempla attulerunt, ut hac 
de re plura dicere opus non sit. Neque dnb XQW { * TU,V dovlevetv 
morari nos debet, etei usus hic praepositionis rarus esse videtur. 



V Philologische Paralipomena Th. Bergks hrsg. v. G. Hinrichs Hermes 
XVIII p. 614. 

*) p. 135, cf. Lange p. 13 a. 32. 
*) Philol. XIV p. 399. 



Digitized by Google 



5 



v. Krueger Sprachlehre § 68, 16, 8. cf. III 3 anb xQ*}t* ( * TWV 
vtoXXa dtartQttT'zea&ai. I 9 airb tovtiüv xoiwv nov cr/a&uiv 
%a%iOT av 6 drjftog dg dovXuav TMxtauttaoi , quo loco Cobetus 
Dindorfius l ) KirchhofÜus iniuria traditam lectionem tollere conati 
sunt. Sed ne nunc quidem sententia integra est. Nam etsi me 
non fugit ad naves complendas multis servis opus fuisse, tarnen 
locandis iis ad hanc operam vix tanta pecunia comparari poterat, 
ut ob eam servis obsequi operae pretium esset. Requiritur alius 
quae8tus largior, quo servi peculium maius sibi colligere potuerint. 
Quid vero supplendum sit, ex iis quae sequuntur facile apparet. 
Ex verbis enim 6ia tovt ovv loyyoQtav yuxi toTg dovlotg 7iQog 
vovg iXevföQOvg htoi^aafiev xat zöig peroUoig rtqbg roig aarovg } 
Sloti deiTai r nökig [xai] fterolxiov did te to /tlrftog twv rexvctiv 
xai dta to vccvxlmv colligitur non solum quod Athenienses 
commercio maritimo operam dabant, sed magis etiam quia 
commercio illo magnus artium numerus varietasque procreata 
erant, servis, quorum opera artes illae vulgo colebantur. maximam 
quaestus faciendi facultatem fuisse datam, ita ut dominorum 
opulentia ex servorum studio atque industria penderet. Quae 
ut quam maxime libertate quadam et licentia augerentur neve 
iniuria ac nimia severitate imminuerentur, ipsis dominis cavendum 
erat. Eodem consilio ducti peregrinos in urbem adducebant. 
Quibus de causis gravius hunc locum corruptum esse lacu- 
namque esse statuendam censeo, quae ita fere mihi videtur 
explenda esse: bnov yctQ vavxi'M] dvva/.ug £oti [xat 7toXkai zixvcti, 
TioXXa ccvto&l oi SovXoi y.€QÖaivovoi xat] mrb xqr^ccctav ccvayxr) 
toTg avÖQa7t6doig dovleveiv, Xva laf.ißav(Ojuev 7tQo:6ri]ri rag 
a7io(f>OQag } xat [wg] £Xev&i(>ovg aviivai*). 

In programmate Barmensi 8 ) proposueram legere 113 rovg öi 
yvfivato/A&vovg avto&i x.al tt}v ttovaMrp> imtrjdevovtag xtnalAhrMv 
6 drjfAog, vofiitoiv [te] tovto ov y.aXbv elvai [xat] yvoig, Sri ov 
dvvarai [xara] tavxa iTtizrjdevuv, quae textus conformatio et 
scripturae et sententiae rationibus mihi commendari videbatur. 



*) Xenofhontis scripta minore Ox. 1866. 

*) De reliquis coniecturis cf. Quaest. de libello W^rmW noXtreüt a me 
a. 1872 Vratislaviae editas p. 12, ubi errore typographieo sententia mea 
partim obscurata erat. 

*) Ueber Geist und Tendenz der pseudoxenofhonteischen Schrift vom 
Staate der Athener, p. 9. a. 16. 



Digitized by Google 



6 



Ita enim interpretatus eram, eos qui artem gymnicam et musicam 
exercerent sc. optimates a populo ad deteriora artium genera 
perductos esse, quod sibi persuasisset has artes ipsas parum ad 
humanitatem valere perspectumque haberet fieri non posse ut 
ipse ad eandem artium excellentiam perveniret atque opti- 
mates, qui se totos Ulis darent. Quod ut iudicarem cum 
aliis tum ea causa commotus sum, quod agwT aqyvqiov hxußavuv 
6 6r t piog *ai qdwv axxl TQtxwv Mxi oQ%ovj.ievog vxci nXecav £v zdis 
vavoiv, SVa avzög re xal oi itXovaioi 7teviareqoL yiyviDvrat. 
Quodsi a populo illae artes nisi illiberali studio quaestus ducto 
non exercentur, fieri non potest quin virtute sua et liberalitate 
paullatim priventur ; nam ii quoque, qui humanitatis causa in iis 
versantur, magis magisque consuetudine illa deteriorum artium 
a pristina honestate deflectere solent. Quam sententiam aperte 
Horatius ep. ad Pisones 208 — 215 expressit: 

Fostquam coepit agros extendere Victor et urbes 
Latior amplecti murus vinoque diurno 
Placari Genius festis impune diebus: 
Accessit numerisque modisque licentia maior. 
Indoctus quid enim saperet liberque laborum 
Rusticus urbano confusus, turfris honesto? 
Sic priscae motumque et luxuriem addidit arti 
Tibicen traxitque vagus per pulpita vestem. 
Haud male igitur Belotius addidit explicationem hanc: Xdnophon 
rappelte ici Veducation gymnastique et musicale que Von donnait 
autrefois aux enfants des bonnes familles. — La gymnastique, 
qui comprenait la danse, la lutte t les exercices militaires, 
n'avait rien de comtnun avec les exercices des athletes, des 
pugiles, des coureurs soumis a une sorte d'entrainement plus 
propre a divelopper certaines qualitSs physiques aux depens des 
autres qu* a former le corps d'un komme de guerre ou a"un 
citoyen d'une classe äevie. Les hymnes composes par Lam- 
ßrocles et par Cydie pour la ge'ne'ration, qui combattit a 
Marathon, se chantaient sur un ton grave et d'une voix forte 
avec accompagnement de cithere. Cette musique ressemblait 
peu a celle des theätres. Sed unum neglexit vir ille doctus, 
quod et artificia atliletarum, quibus tum persaepe delectabantur, et 
cantus scaenici, quibus bbenter aures praebebant, nescio quo- 
modo vim suam ad pristinam educationis consuetudinem exer- 
cebant. Cuius rei non desunt documenta, ut apud Aristophanem 



Digitized by Google 



7 



Nub. 965 — 972 praedicatur pristina musicae disciplina prae 
recenti corruptione: 

eir av 7iQO^ta&eiv ya^ iöiSaauev zw pnßto ^vvexovzag, 
jj llalXdda TceopinoXiv öeivdv jj Tf]Xi7TOQov zi ßoa\ia 
ivzeivafdvovg rrp dgpoviav, rjv ol 7tcczigeg naqtdü)A.av. 
et di zig avztov ßwfioXoxevoaiz* »J "/.AfAipedv ziva iMxpnrfr 
di'ag ot vvv zag xaro Oqvviv zavzag tag dvü'/.oXo^dpTrzovg, 
hcezqißezo zvnzopevog rtoXXdg log rag Movaag dyaviCwv. 

Quem ad locum velim couferas Plut. de musica 6 : zb tfoXov y ph 
/.ata TtQ7tavdQov Yu^ag^tdia xcu fiixQ 1 riß OqvviSoq ijXiyuag TtavzeXiog 
ct7tXfj zig ovoa öiezeXer ov yaQ igtjv zb 7taXaibv . . . j.teza<p8Qeiv zag 
aQftoviag xai zovg Qv&povg' ev yaQ zöig vdfioig öiezr t QOvv zip 
ol/Mav zdaiv öib /.al zavzrp zip imovvfitav elyov voftoi yaQ 
TrQvorjyoQei fhjOav, erieidt] oi"/. i^t-v 7raQaßtjvai l'/aazov vevo- 

fuo^tvov etdog ztfi zdoeiog. Praeterea digna quae commeinorentur 
sunt illa Aristotelis (Po/. VIII 6 p. 1341a 10): avfißaivot tfav 
/ceQi zr { v padyaiv, ei pr/re zd 7tQog zovg dyiovag zovg zeyvLAovg 
avvzetvovza diaTtovöiev, f.ir t ze zd &aifidoia xat TxeQizzd ziov igyiov, 
a vvv iX^Xv&ev eig zovg dyüvag, h. de zcjv dyioviov elg zr t v 7iai- 
delav. Neque artis gymnicae condicio alia erat, cum mox pueri 
athletarum modo exercerentur. 1 ) Atque ne quis putet has artes 
non tauti esse factas, ut libelli auctor earum corruptionem 
populo crimini dare vellet, idem fere cum de aliis rebus tum 
de his artibus ille iudicare videtur atque Plato, qui Rep. 
IV p. 424 C ita censuit : elöog zxxivbv f.iovai/.iß [tezaßdXXeiv evXa- 
ßtjrtov tog iv oho xivövvevovza' ovöafiov yaQ /.ivovvzat ftovoixtß 
zqÖttoi dvev 7coXizixuiv vo^ttov ziov /.leylaztov, log if rpL ze Jduiov "/.al 
eyw 7cel&ofiat. cf. p. 424 B: zovzov dvd-ewziov zölg STtijjeXi/zaig zr t g 
scoXeiog, orziog dv at zovg (.irj Xd&iß dia(f&aotv, dXXd Tiagd Ttdvza 
avzb (pvXdzzctMJt, zb itr ( veiozeqiZetv 7Z£qI yvpvaozc/r)v ze xcti juot- 
(jf/^v jzaqd zi]v rai-tr, d)£ tag olov ze (.idXiaza cpvXdzzeiv (cf. 
Cicero de legg. II 38). Quodsi hic libellus ad hospitem Lace- 
daemonium epistulae instar datus est, id quod multis de causis 
probabile est, facile intellegitur, cur optimas Atheniensis causas 
depravatae disciplinae exponat populoque opprobrio vertat. Nam 
ita Spartiatae musicam colebant, ut /Qtveiv oQ^iog zd xQfjOzd /.ai zd 



') ürasbcrger Erziehung und Unterricht im Altertum. 1 265. 



Digitized by Google 



8 



W XW 0 ™ T & v ndäv scirent 1 ), neque minus ab atbletarum artificiiß 
abhorrebant. *) Si quidem vera sunt quao exposui, eo consilio 
scriptum esse libellum ut optimatium causa defendatur a cri- 
minibus quae Spartiates quidam in eam' coniecerit 8 ), optime 
interpretatio raea buius loci universae scriptioni convenit. Neque 
magni est momenti, quod sententiarum series interrumpitur, quam 
ut continuaret Langius Zeunii atque Muelleri-Str. vestigia secutus 
aliam proposuit explicationem, quam paucis refellere a re non 
est alienum, praesertim cum vir ille doctus meam sententiam 
olim paucis indicatam non fusius expositam aperte falsam dixerit. 4 ) 
Facillime ei verbi xaraA&vxe interpretandi difficultas solvi posse 
videtur, si respexerimus proxime antecedentia, ex quibus ad 
Toig yvnvatofUvovg intellegenda sint öovlovg xat (.leroUovg. Nihil 
magis consentaneum esse quam auctorem, qui verbis yvpvato- 
Htvovg y.al xrp> ftovam^v huzrfievovrag artem gymnicam et musi- 
cam commemoraverit, ad xorate'Ärxc intellexisse zovtcjv ye xüv 
TBxvaiv vel tr t g ye zovtcüv zaiv texvüv aaxjjtrcwg. Nam etsi verbi 
TLcaa'Kvuv cum accusativo personae et genetivo rei constructionem 
exemplis si non multis satis tarnen luculentis Langium probasse 
facile concedo, tarnen et rerum veritate et grammaticis rationibus 
baec explicatio refutatur. Primum enim abunde constat ne 
servos quidem nedum inquilinos ab illarum artium usu fuisse 
exclusos. Apud Aristophanem enim servi (eq. 9) tibiis cantantes 
inducuntur atque inquilini etiam Lenaeis choregorum munere 
fungebantur (Ar. Hut. 593). Deinde Muelleri-Str. versio denen 
aber unter ihnen, die in den Gymnasien turnten und die 
Musik betrieben, hat der Demos das Handwerk gelegt, quam 
Langius accepit, abhorret a participio praesentis, quod ad per- 
fectum pertinet. Si illa sententia verbis iliis declaranda fuisset, 
dicendum fuit: zovg yvjuvaoaftevovg xort Ttp> novCMAj» snwrflev- 
aavrag. Adde quod proxime sequentia non ad rationes, quae 
inter populum atque inquilinos servosque intercedunt pertinent, 
sed ad eas quae populo cum divitibus sunt. Cum igitur sordidus 
quaestus, quem solum in artibus exercendis atque ludis sollemnibus 
apparandis spectat populus, vituperetur, subaudiendum est maiora 



*) Amt. Polit. VIII 5 p. 1339 b 2. 

») Göll zu Beckers Charikles 1 139 f. 

3 ) Ueber Geist und Tendenz p. 15 — 20. 

*) De pristina l. d. reß. Atk. forma rest. p. 19. 



Digitized by Google 



9 



quaedam atque honestiora proposita fuisse optimatibus, qua- 
cum re optime convenit, quod proxime populo obicitur in iudiciis 
quoque non iustitia, sed suo coramodo iudices populäres duci. 
Neque vero Belotii interpretatio Ceux qut, dans Athenes, s'appli- 
quent aux exercices gymnastiques et aux etudes musicales ont 
itd privts par le peuple de leur pouvoir polilique probari 
potest. Nam etsi recte dt %qi/jroi xat dt iclovatoi vocabulis 
dt yvftvatyjitevoi y.al zijv f.touotv.v t v imTrjdevovreg significantur, id 
quod Belotius satis confirmavit, tarnen verborum coniunctio mira 
esset neque ulla causa inveniri potest, cur hie ita norainentur. 
Neque sequentia eo dueunt, ut /.araUlvAEv referri possit ad 
imminutam optimatiuui potentiam, quod aliis locis iam satis 
declaratum est. 



Digitized by Google 



DIE VERSUMSTELLUNGEN 
IN DEN VIER ERSTEN ELEGIEEN DES VIERTEN 
BUCHES DES PROPERZ 

VON 

AUGUST OTTO 

Das vierte (nach Lachmanns Zählung fünfte) Buch des 
Properz, welches bekanntlich unter den Elegieen dieses Dichters 
eine eigentümliche und besondere Stellung einnimmt, ist inbezug 
auf die überlieferte Ordnung der Verse in neuerer Zeit mehr- 
fach Gegenstand der Untersuchung geworden, und nirgends sind 
die bereits anderen Orts 1 ) angedeuteten Gegensätze schärfer 
hervorgetreten als hier. Die Extreme der beiden verschiedenen 
Standpunkte werden bezeichnet durch die Arbeiten von Chr. Lüt- 
johann*) einerseits und R. Voigt 8 ) andererseits. Wenn nun auch 
nicht in Abrede gestellt werden soll, dass ersterer in seinem 
Eifer vielfach zu weit gegangen ist und zuweilen das Kind mit 
dem Bade ausgeschüttet hat, so hat er doch durch das Aufdecken 
der mannigfachen Schwierigkeiten entschieden die Sache mehr 
gefördert als Voigt , der fast durchweg kritiklos vorgeht und 
zumeist mit Allgemeinheiten und vagen Analogieen sich selbst 
in den verzweifeltsten Fällen zu helfen weiss. Eine epikritische 
Revision der bisher vorgetragenen Ansichten und Erklärungen 
wird also keineswegs überflüssig sein 1 ). 

») A. Otto Die Versumstellungen bei Properz. 1. Teil. Progr. d. 
kath. Gymnas. zu ölogau 1884. 

*) Commentationes Propertianae, Kiel 18H9. 
") De quarto Properti libro. Helsingfors 1872. 

4 ) C. Brandt Quaest. Prop. Berlin 1880 hat sich, so weit er auf die Elegieen 
dieses Buches eingeht, mit ziemlich allgemein gehaltenen Inhaltsangaben 
begnügt. Die Bemerkungen Kirchner's de Prop. libro quinto. Wismar 1882 
S. 12 fl"., der ganz auf den Schultern Voigt's steht, bezeichnen keinen 
Fortschritt. 



Digitized by Google 



■ 



11 



Ich habe versucht einen vernünftigen Mittelweg einzu- 
schlagen und meine, dass dieser am ehesten und leichtesten zum 
Ziele führt. 

Gleich die erste Elegie gehört zu den schwierigsten des 
ganzen Buches. Dass sie in zwei selbständige wenn auch aufs 
engste zusammenhängende Gedichte zu zerlegen ist, wird nur 
noch von wenigen geleugnet. Der Irrtum Lütjohann's, welcher 
gar Bruchstücke dreier Gedichte entdeckt zu haben glaubte, 
ist bereits von Heydenreich {Quaest. Prop. S. 29 ff.) berichtigt. 
Heydenreich hat klargelegt, inwiefern v. 39 — 54, welche jener 
als mit dem übrigen unvereinbar heraushob, dem Grundgedanken 
der Elegie *) nicht nur nicht widersprechen, sondern geradezu von 
demselben gefordert werden. 

Die eigentlichen Schwierigkeiten beginnen bei v. 33. Eschen- 
burg wusste sich mit v. 33 — 36 so wenig zu helfen, dass er sie 
für interpoliert hielt. Nun ist zwar inzwischen das Verhältnis 
der einzelnen Verse zu einander von Luc. Müller durch die 
Vertauschung von v. 34 mit 36 berichtigt worden (über diese 
augenscheinlich richtige Umstellung vergl. auch Heydenreich 
a. a. 0.), allein die Beziehung dieser Verse zum Ganzen und 
der engere Zusammenhang ist damit noch nicht aufgeklärt. 
Auch Hertzberg ist dies nicht gelungen, wenn er erklärt: Et 
erant, quae debellari fossent (quippe), pr&pinquae civttates, 
quae nunc vix comparent, tunc hostes haud spernendi. Hertz- 
berg schiebt dem Dichter etwas unter, woran er nicht gedacht 
hat. Seine Absicht war es nur, wie im Vorhergehenden die 
Kleinheit und die geringe Machtausdehnuug Roms im Vergleich 
mit der Gegenwart zu schildern. Damals lag Bovillä bei dem 
kleinen Umfange der Stadt noch nicht so nahe, nach Fidenä 
war noch ein weiter Weg, noch war Alba mächtig und Gabii 
reich bevölkert. Dies alles ist kein Beweis und keine Erklärung 
(quippe) für den vorangehenden Satz v. 31. 32, und ebenso wenig 
ist eine Verknüpfung mit den folgenden (v. 37 ff.) ersichtlich, 



') Die Segnungen der römischen (julischeu) Götter haben sich ver- 
einigt mit der ursprünglichen aus unverdorbener Einfachheit geborenen 
römischen Kraft und die augusteische Herrlichkeit erzeugt, welche sich 
darstellt in der Pracht der Stadt, in der selbstverleugnenden Gesinnung 
der Bürger und in der Verwirklichung der Weltherrschaft durch den Sieg 
bei Aktium. Krahner Philolog. Bd. 27 8. t>2. 



Digitized by Google 



12 



wohl aber schliessen sich die Verse in natürlicher Folge an 
v. 1 — 30 an. Den eigentlichen Abschluss aber dieses ersten 
Teils der Elegie (denn eine Zweiteilung tritt klar zu Tage) 
haben wir vor uns in v. 31. 32, die somit nach v. 34 einzusetzen 
sein werden. „Von diesen kleineren Anfängen aus erstand der 
römische Staat und seine siegreiche Macht." — Es folgen v. 37. 38 
Nil pa/riam, nisi turnen u. s. w. Wie grosse Aehnlichkeit zwischen 
diesem Distichon und v. 55. 56 besteht, ist augenfällig und von 
Heydenreich a. a. O. gut dargelegt worden, nur geht er fehl, 
wenn er mit Lange v. 55. 56 nach v. 38 heraufzieht, v. 37. 38 
sind an ihrem jetzigen Platze völlig haltlos und dasselbe wäre 
mit 55 f. der Fall. Man sehe nur, zu welchen Kunstgriffen 
Jacob und Hertzberg flüchten müssen, um die Zugehörigkeit 
zum Folgenden zu retten: Non pudet duro lupae lacte 
nutritos bellicosos Romanos, bellogue potentiam adeptos (davon 
steht aber nichts bei Properz). Huc, pergil, in tarn hello 
valentetn terratn (auch dies wird eigenmächtig zugefügt) 
Troia, ipsa potentiorum hostium praeda facta t melius confugit. 
Auf der anderen Seite ist v. 55. 56, selbst wenn das überlieferte 
moenia v. 57 verderbt sein sollte (obgleich gerade diese Wieder- 
aufnahme eines Wortes aus dem vorhergehenden Verse der 
Technik des Properz eigentümlich ist), dem Gedanken nach 
so eng mit v. 57 f. verwachsen, dass es einen Schnitt ins 
Gesunde wagen hiesse, wenn man die beiden Verspaare von 
einander abtrennen wollte. Uebrigens war es auch Lachmann nicht 
entgangen, dass v. 37 f. an ihrem jetzigen Platze abrupt und 
unvermittelt einen neuen Gedanken einführen. Was bleibt also 
übrig, als v. 37. 38 herauszunehmen und nach v. 54 zu stellen? 
Wir gewinnen damit noch ein paar weitere Vorteile. Zwischen 
v. 31. 32 und 39. ') 40 ist durch die Wiederholung des Pro- 
nomens {hinc — huc) ein Band geschaffen worden und auf 
v. 37 fällt durch die Rücksichtnahme auf den ganzen Abschnitt 
v. 39 — 54 ein ganz neues erwünschtes Licht. 



*) melius v. 39 ist gleichwertig mit felicius, glücklicher im Vergleiche 
mit dem unglücklichen Ende Trojaa. Aehnlich Hör. Od. IV 6, 21 Ai' tuis 
fiexus Venerisque grata* Vocibus divum pater adnuisset Rebus Aeneae potior e 
ductos Alite muros u. Ov. Metam. XV 442 doruc Troiaeque sibiqut ExUrnum 
Patria contingat amicius arvum. 



Digitized by Google 



13 



"Wohl keinem Verspaare stehen die Herausgeber ratloser 
gegenüber als v. 87. 88 Dtcam, Troia cades u. s. w. Die 
Verse scheinen sich durchaus nicht zu vertragen mit den Prophe- 
zeihungen des in dieser Elegie auftretenden Magiers. In seiner 
Verlegenheit machte Scaliger den Versuch, die beiden Verse 
durch Umstellung nach v. 68 dem Verständnis näher zu rücken. 
Allein der Fall Trojas, die Entstehung Roms, die weithin über 
die Erde verstreuten Gräber, das sind alles keine Stoffe für den, 
der sich vorgesetzt hat sacra diesque et cognomina prisca locorum 
zu besingen. Den gleichen Weg wie Scaliger schlug L. Müller 
ein, indem er in den Worten einen Teil des Carmen der Oas- 
sandra zu erkennen glaubte. Unleugbar hat diese Vermutung 
viel Bestechendes, aber unumstösslich ist sie gleichwohl nicht. 
Zunächst halte ich eine mit einem abgebrochenen dicam be- 
ginnende Weissagung für ganz unerträglich und stimme Baehrens 
bei, welcher bemerkt, in diesem Falle müsste das fragliche 
Distichon hinter v. 54 stehen. Freilich ist selbst damit der eben 
berührte Anstoss noch nicht ganz beseitigt, ich muss überhaupt 
in Abrede stellen, dass der Prophezeihung der troischen Königs- 
tochter mit diesem Zusätze gedient ist. Während wir jetzt 
durchaus nichts an derselben vermissen, würden v. 87. 88 teils den- 
selben Gedanken unnützer Weise wiederholen, teils Unpassendes 
und Ueberflüssiges hinzusetzen. Cassandra darf wohl im all- 
gemeinen den Untergang und das Wiedererstehen Trojas ver- 
künden, ihr aber sogar den Namen der neuen Stadt in den 
Mund zu legen geht schwerlich an. Und nun die longa et maris 
et terrae sepulcra! Allerdings ist es unmöglich sie von dem 
Untergange der Welt zu verstehen (Voigt), aber selbst wenn 
die fernhin zerstreuten Gräber der heimkehrenden Griechen 
oder der aus der Heimat vertriebenen Trojaner gemeint sein 
sollten (obwohl für eine solche Interpretation die Worte selbst 
keinen Anhalt bieten), so fragte es sich noch immer, welchen 
Zweck sie für die Oekonomie der ganzen Elegie verfolgten ; sind 
aber die Verse aller Wahrscheinlichkeit nach ebenso allgemein zu 
fassen, wie sie geschrieben sind, dann sind sie sicherlich an dieser 
Stelle überflüssig und zwecklos. Sowohl Scaliger als Luc. Müller 
haben, wie schon bemerkt, das Anfangswort von v. 87 unberück- 
sichtigt gelassen. Trügt nicht Alles, so ist eben dieses Wort 
ein deutlicher Hinweis darauf, dass das ganze Distichon aufs 
engste verschmolzen ist mit einem vorhergehenden Satze, dessen 



Digitized by Google 



14 



letztes Wort dieses selbe dicam ist. Nun wird aber ein solches 
Wort zu v. 82 ff. gefordert. Was liegt da näher als die An- 
nahme, gerade so wie die Handschriften es überliefern, habe 
auch der Dichter selbst geschrieben? 1 ) Was wollen dann aber 
die Worte Troia cadcs u. s. w.? Trotz alles Sträubens wird 
man sich doch wohl dazu verstehen müssen sie gelten zu lassen. 
Tn der That scheint eine Erklärung nicht eben fern zu liegen 
und schon Jacob dürfte auf der richtigen Fährte gewesen sein. 
Ich werde, rühmt sich der Magier, nicht wie die Wahr- 
sager gewöhnlichen Schlages die Befragenden durch eine an- 
genehme und lachende Aussicht in die Zukunft ködern, sondern 
ohne Rücksicht die Wahrheit, wie ich sie in den Sternen lese, 
aussprechen. Und was ich vorhersage, wird sicher eintreten, 
so sicher wie z. B. der Fall Trojas und das Wiedererstehen 
Trojas in Rom, und der Erfolg wird meine Vorherverkündigung 
ebenso bestätigen, wie dies damals der Fall war. Ohne Scheu 
will ich die Zukunft verkünden, auch wenn es sich um ebenso 
wichtige Ereignisse handelte, und jedes Unglück, das jemand 
zu Wasser und zu Lande zustossen kann, vorhersagen. 8 ) Und 
ich habe es bereits bewiesen, als ich der Arria den Unter- 
gang ihrer Söhne voraussagte u. s. w. Der Ausdruck bleibt 
immerhin dunkel und künstlich genug, aber redet nicht auch an 
anderen Stellen der Magier mit Absicht schwer verständlich, 
und ist das bei einem Wahrsager zu verwundern? Was sonst 
noch Lütjohann bewogen, v. 81 — 86 hier auszuscheiden, ist von 
Voigt a. a. O. S. 45 ff. mit Glück richtig gestellt worden. 
Ebenso ist ihm die Rechtfertigung von v. 109 — 118 wohl ge- 
lungen. Der Magier will eben den Nachweis führen, wie die 
trügerische Kraft des Calchas, der nicht wie unser Babylonier 



l ) Tyrell hoffte die alte Streitfrage, wovon die Akkusative uiid 
Fragesätze v. 82 ff. abhängen, dadurch zum Abschlüsse gebracht zu 
haben, dass er die "Worte fallitur auro Jupiter einklammerte und das 
folgende noch von pretium fecere abhängen lieas. Die Parenthese ist 
unstatthaft, da die beiden Sätze pretium fecere deos und fallitur auro 
Jupiter ganz parallele Gedanken aussprechen, sie ist auch an und für sich 
zu künstlich. 

') Mit welchem Rechte man v. 88 auf den Untergang der Welt deutet, 
will mir nicht einleuchten. Ich glaube, es ist nur an den Tod zu denken, 
der die Menschen überall zu Wasser und zu Lande ereilt. Zur Form 
vgl. II 27, 6 Et maris et terrae caeca pericla viae. 



Digitized by Google 



15 



die Zukunft in den Sternen las, die Griechen, welche seiner 
Weisung folgten, ins Unglück führte. 

Noch immer unerklärt ist die metaphorische Wendung v. 
141. 142 Et bene cum fixum mcnto decusseris uncum, Nil 
erit hoc: rostro te premet ansa suo. Hertzberg sowohl als 
Lütjohann wollten in uncus und ansa zwei verschiedene Be- 
nennungen für einen Ziamus, einen Angelhaken mit zwei Haken 
erkennen und suchten darin eine Andeutung von zwei auf- 
einander folgenden Liebschaften. Da sich nun eine solche Er- 
klärung in Widerspruch verwickelt mit v. 139 f., so verlangte 
Lütjohann eine Transposition von v. 141 f. nach v. 138. Mit 
Recht, wenn der Sinn dieses Distichons wirklich derjenige wäre, 
welchen man hineinzulegen pflegt. Schade nur, dass die Be- 
deutung der Worte uncus und ansa dafür keinen Anhalt giebt 
und die ganze Deutung eine willkürliche ist. Gewiss richtig hat 
Voigt den zu Gründe liegenden Gedanken angegeben mit den 
Worten nullo pacto te ab amore prorsus hberabis, wenngleich 
es auch ihm nicht gelungen ist das Bild selbst zu erklären. 
Mir scheint, die Annahme der älteren Herausgeber kommt der 
Wahrheit näher. A Gemoniis et camißciis, sagt Hertzberg, 
du da m metaphoram interpretantur ; taedet comparationis, nec 
salis undc similitudo veniat demonstratum est. Wir wissen, 
dass besiegte Gladiatoren mit einem Haken (uncus) aus der 
Arena geschleift wurden. Eine derartige Scene wird Properz 
vorgeschwebt haben. Was ansa ist, bleibt freilich auch so 
noch unklar, jedenfalls ist es ein analoges Instrument. Eine 
Bestätigung meiner Ansicht finde ich in den vorausgehenden 
Versen^ Nam tibi victrices u. s. w., in welchen palmae victrices 
labore paratae doch auf eine ganz analoge, wenn nicht dieselbe 
Situation bezogen werden müssen. Der Sinn wäre also: alle 
die Siegespreise, die du dir früher mit Anstrengung erworben 
hast im Liebeskampfe, wird ein Mädchen dir entreissen; sie 
wird dich besiegen und alle Versuche, deine Niederlage wieder 
wett zu machen, werden vergeblich sein. Ich brauche wohl 
nicht erst zu sagen, wie unnötig der Umstellungsvorschlag von 
Lütjohann ist, zumal da über diesen Punkt bereits Voigt das 
Nötige bemerkt hat. So viel steht fest, dass von einem zweiten 
Liebesverhältnis in diesen Versen nirgends die Rede ist. 

In der zweiten Elegie lässt der Dichter den Vertumnus selbst 
sich über den Ursprung seines Namens ergehen. Hier haben 



Digitized by Google 



16 



Schräder und darauf Lachmann und Lütjohann die Stellung von 
v. 41 — 46 bezweifelt. Schräder stellte sie nach v. 18, Lüt- 
johann nach v. 12. Ich halte es wieder mit Voigt, der auch hier 
jeden Versuch, an der Ueberlieferung zu mäkeln, als verfehlt 
bezeichnet. Was hinderte den Dichter in der Form der occu- 
patio fortzufahren und gerade die am meisten hervorstechende 
Function des Gottes, die hier am wenigsten übergangen werden 
durfte, auszuführen? Eine andere Beobachtung führt zu dem- 
selben Resultate. Die in v. 11 — 18 aufgezählten Früchte sind 
ganz anderer Art, als die von v. 41 ab genannten cucumis, 
Cucurbita, Brassica, ßores. Die Letzteren sind recht eigentliche 
hortorum dona, dahingegen uva varians, coma spicea lactanti 
fruge tumens, cerasi, autumnalia pruna, aestiva mora höchst 
bezeichnend gewählt sind für die vertentis anni fruetus. Diese 
Verschiedenheit, welche dem Zwecke der beiden verschiedenen 
Stellen entspricht, darf keineswegs durch ein unbedachtes An- 
einanderreihen der beiden Stellen verwischt werden. Uebrigens 
kommt Lütjohann's Umstellungsversuch von vornherein nicht 
in Betracht, indem er schon durch v. 41 Nam quid ego adi~ 
ciam ad absurdum geführt wird. 

Die Argumente, mit welchen Lütjohann für die Umstellung 
von III v. 43 — 50 plaidiert sind, von Voigt (S. 55 ff.) nur zum 
geringsten Teil erschüttert. Denn der Behauptung, dass dieser 
Abschnitt die Schilderuug von der Einsamkeit der Arethusa 
unterbreche, hat auch er nicht recht zu widersprechen gewagt. 
Er ist zufrieden, wenn das nicht fehle quo contineatur Carmen 
quoque omnia sive ißsa sive ßer alia referantur. Was das in 
dem vorliegenden Falle ist, erfahren wir nicht. Indess auch ich 
bin weit entfernt, mich zum Verfechter der Lütjohann'schen 
Ansicht aufwerfen zu wollen, die ich für haltlos und der inneren 
Berechtigung entbehrend halte. Schon das ist geeignet Misstrauen 
gegen die Richtigkeit der Umstellung wachzurufen, dass Lütjohann 
sich zur Annahme einer doppelten Lücke, sowohl nach v. 28 als nach 
v. 50 gedrängt sah. Umstellungen sind nur dann vollberechtigt, 
wenn sie die Wirkung haben, dass plötzlich das vorher Ge- 
trennte und Geschiedene Bich zu einer Einheit zusammenschliesst. 
Wem dies nicht gelingt (und Lütjohann ist es selten gelungen), 
der spricht sich zumeist selbst sein Urteil. Versuchen wir 
es also lieber, das zwar zarte aber doch erkennbare Band, 
welches sich durch die einzelnen Gedanken und Empfindungen 



Digitized by Google 



17 



hindurchzieht und sie zusammenhält, aufzudecken. Arethusa 
gedenkt nicht ohne Beziehung auf die voraufgehenden Verse 
25. 26 voll mitleidiger Besorgnis des Gerüchts, ihr Gemahl sei 
im Felde abgemagert und knüpft daran den Wunsch, die Sehn- 
sucht nach ihr möge die Ursache sein. Ihr Verlangen wenigstens 
nach dem Gatten sei unauslöschlich, sie liebkose die Waffen, 
die er zu Hause gelassen, sie durchwache die Nächte, sie webe 
Kriegsgewänder für ihn, sie suche in Büchern und Karten die 
Orte auf, wo sie den Gatten vermute, vergebens bemühten sich 
Schwester und Amme ihr Trost und Hoffnung auf ein baldiges 
Wiedersehen einzuflössen; ja ihre Sehnsucht gehe so weit, dass 
sie mit Freuden die Leiden und Mühsale des Krieges auf sich 
nehmen würde, wenn es ihr verstattet wäre den Gemahl zu be- 
gleiten. Durch zweierlei also will Arethusa ihr sehnsüchtiges 
Verlangen nach dem fernen Gatten darthun, durch ihr Treiben 
im Hause (v. 29 — 42) und durch die Bereitwilligkeit, ihn in 
den Krieg zu begleiten (v. 43 — 50). Ist damit, wie ich zuversicht- 
lich glaube, der Sinn und die Bedeutung von v. 29 — 50 richtig 
angegeben, so wird eine Unterbrechung durch v. 43 ff. nicht 
länger behauptet werden dürfen, und dies um so weniger, als 
v. 51 ff. einen ganz anderen Zweck haben. Die Verse wollen 
nämlich meinem Gefühle nach den leeren und öden Zustand 
schildern, welcher jetzt während der Abwesenheit des Herrn zu 
Hause herrscht. Es sind Bilder der Einsamkeit, Oede und 
ahnungsvollen Furcht, die hier vor uns entrollt werden. Wie sich 
diese Schilderung der Einsamkeit an das Vorherige anreiht, ist 
freilich nicht mit Bestimmtheit zu sagen, da zwischen v. 50 und 
51 ein Ausfall stattgefunden hat. Lütjohann erklärt v. 51. 52 
richtig: cur mihi ornamenta induam? non mea causa, sed ut 
tibi placeam ornare me x ) soleo; er vermisst daher einen 
Gedanken wie „selbst die Pflege des Körpers und äusseren Schmuck 
vernachlässige ich". Im Gegensatz hierzu will Voigt unter 
Berufung auf Hör. epist. 1 5, 12 Quo mihi fortunam, si non conce- 
ditur uti? denselben Gedanken aus dem Folgenden ergänzen 
(nam quo mihi purpura crystallusquc) und findet in den 
Worten eine Begründung der grossen Liebe der Arethusa zu 
ihrem Gatten. Allein das Beispiel aus Horaz ist unzutreffend, weil 



') v. 52 hat wieder einmal der Neapolitanu« das Ursprüngliche (meas) 
gerettet, die übrigen Handaohriften haben tuas. 

2 



Digitized by Google 



18 



dort das Subject fortuna nicht wie hier im folgenden, sondern 
in demselben Satze steht. Vielmehr wäre aus dem Vorher- 
gehenden zu ergänzen nam mihi quo Venus ventilet facem? was 
widersinnig ist. So kann also die Annahme einer Lücke nicht 
umgangen werden. Was für ein Gedanke dagestanden haben 
inuss, zeigt Ovid her. 13, 30 Pectora legitimus casta momordit 
amor. Nec mihi pectendos cura est praebere capillos, Nec 
libet aurata corpora veste legi, worauf dann v. 37 gesagt wird: 
Scilicet ipsa geram saturatas murice ianas, Bella sub Iliacis 
moenibus ille gerat? Eine, wie man sieht, ganz analoge Stelle. 

Das tiefere Verständnis derTarpeja-Elegie ist sowohl durch 
die zahlreichen topographischen Anspielungen, als auch wegen 
der knappen und springenden und deshalb oft unklaren Er- 
zählung im einzelnen sehr erschwert. Gleich im Anfange hat 
Bährens v. 7 — 14 gleich nach v. 2 untergebracht. Da er selbst 
die Gründe für diese Manipulation nicht mitteilt, so sind wir 
auf eigene Vermutungen angewiesen. Doch bewog ihn ohne 
Zweifel die durch jene Verse unterbrochene Beziehung von v. 15 
hinc Tarpeia deae fontem libavit auf den v. 3 — 6 geschilderten 
Hain mit seiner Quelle und der vermeintliche Widerspruch mit 
der in v. 14 erwähnten Quelle, aus welcher die feindlichen Rosse 
getränkt wurden. Werfen wir zunächst einen Blick auf diejenige 
Gestaltung dieses Teiles, welche ihr Bährens gegeben hat. 
V. 7 verändert er fontem mit Heinsius in montem und will darunter 
jedenfalls das Capitol verstanden wissen. Ist aber in dem 
Anfangsdistichon eines Berges gedacht? Augenscheinlich nicht, 
sondern nur des Tarpeischen Haines, des Grabes der Tarpeja 
und des Wohnsitzes des Jupiter, der eigentliche Berg wird nicht 
genannt. Vor allem aber, was Bährens herausgebracht hat, sind 
in sich unzusammenhängende Stücke, während in der ursprüng- 
lichen Anlage sich eins aus dem andern entwickelt. 

Nachdem Properz im ersten Verspaare sein Thema kurz und 
bündig hingestellt, hebt er sogleich mit v. 3 mit der Beschreibung 
des Tarpeium nemus an (Lucus erat u. s. w.^, wobei besonders 
der daselbst hervorsprudelnde Quell {nativae aquae) als für die 
Erzählung bedeutungsvoll hervorgehoben wird. Und diesen Quell, 
fahrt er fort, Tatius vallo praecingit acerno, das kann nur 
heissen, vor diesem Quell schlug Tatius sein befestigtes Lager 
auf. Denn praecingere in der Bedeutung von umgeben wäre 
unvereinbar mit der ältesten Belagerungskunst, welche noch nicht 



Digitized by Google 



19 

so weit ging die feindlichen Plätze ringsum einzuschliessen. Es 
folgt die Betrachtung über die damalige Kleinheit und geringe 
Machtstellung Roms im Vergleiche zur Gegenwart. In dieser Be- 
trachtung hat für mich die Heraufrückung von v. 13. 14 vor 
v. 11 die höchste Wahrscheinlichkeit, um nicht zu sagen Ge- 
wissheit. Bährens, der sie auf einen nescio quis zurückführt, hat 
ihr ebenfalls statt gegeben. Die Worte atque ubi nunc v. 11 
nehmen den gleichen Satzanfang von v. 13 ubi nunc est auf, 
murus erant montes v. 13 enthält die Antwort auf die Frage 
v. 9. 10 und knüpft an die saxa lovis an und endlich der Indi- 
cativ stabant nach quateret wäre auffallend ebenso wie das 
Fehlen der Conjunction. Auch darf nicht übersehen werden, 
dass die beiden Gedanken: „Wo jetzt der Welt Recht ge- 
sprochen wird, standen die sabinischen Krieger" und „Wo 
jetzt die Curie steht, tränkte der feindliche Reiter sein Ross" 
eng verwandt sind. Nun sind wir auch einer weiteren Ver- 
legenheit überhoben. Das Pronomen hinc v. 15 lässt sich 
nur gezwungen von dem Quelle v. 14 verstehen, jetzt steht 
nichts mehr im Wege in ihm einen Hinweis auf die Quelle 
im Haine am Capitol zu finden. Mit diesem hinc nimmt 
Properz den durch die Betrachtung v. 9 — 14 unterbrochenen 
Faden der Erzählung wieder auf. — Kaum haben wir diese 
Schwierigkeiten glücklich überwunden, so erhebt sich schon 
wieder eine neue in v. 17. 18. Burmann erkannte, dass dieses 
Distichon hier ganz ungeschickt eingeschoben sei und die mit 
v. 15 begonnene Erzählung in v. 19 ihren Fortgang nehme. 
Und wie kann der Tarpeja eine böse Absicht untergeschoben 
werden, noch ehe sie den König Tatius zum ersten Male ge- 
sehen? Die leidenschaftliche Liebe und der Gedanke an Verrat 
bildet sich in ihr ja erst nach dem v. 15 — 22 erzählten 
ersten Anblick. Erst dann bekommt nach langen Kämpfen der 
böse Geist in ihr die Oberhand. Alles dies verbietet uns mit 
Bährens eine Lücke nach v. 16 anzunehmen. Das Distichon 
muss nachträglich hierher geraten sein. In seiner Unsicherheit 
macht Bährens auch einen dahin gehenden Vorschlag, er proponiert 
als passenden Ort nach v. 44, wobei fotuit in poterit geändert 
werden soll. Eben diese Aenderung zeigt, was man von dieser 
Transposition zu halten hat. Und als ob Tarpeja in ihrer Ver- 
blendung im Ernste an den Tod denken könnte! Um wie viel 
glücklicher- war da Broukhus, der die beiden Verse hinter v. 92 

3* 



Digitized by Google 



20 



setzte. Auch Rossberg hat neuerdings unabhängig von seinem 
Vorgänger dieselbe Ansicht verfochten. In der That wird 
sich im ganzen Gedicht keine passendere Stelle ausfindig 
machen lassen. Nachdem soeben (v. 89 — 92) die schimpfliche 
Art, wie Tarpeja geendet, erzählt ist, heisst es im Anschluss 
daran: „Und konnte der Tod allein 1 ) Strafe genug sein für 
einen so grossen Frevel?" 

Eine der dunkelsten Stellen des ganzen Buches ist v. 71. 
72 lila ruit, qaalis celerem prope Thermodonta Strymonis 
abscisso fertur aperta sinu. Lütjohann stellt sie nach v. 26 
und erklärt (S. 30) aliquo die ßuellam vel ut amicum videret 
vel alia de causa (sie!) in planitiem degressam adspexit Tatius, 
tum fugientem, quia pudor nondum omnis Uli exstinetus erat y 
persecutus a via in rubos impulit. Das ist ein blosses Phantasie- 
gebilde ohne jeden Anhalt im Gedichte selbst und ohne innere 
Wahrscheinlichkeit. 8 ) Voigt verurteilt denn auch eine solche 
Subjectivität aufs schärfste und erklärt dann seinerseits ruit h. e. 
celeriter currit et abit amore, qui nocturnis somniis increverat, 
incensa. Aber wohin eilt denn Tarpeja? Was ist ihre Ab- 
sicht? Diese Frage hat Voigt nicht beantwortet oder sich 
vielleicht gar nicht vorgelegt. Ich bin überzeugt, man wird sich 
so lange vergeblich um die Erklärung des Distichons bemühen, 
als man bei ruit hartnäckig an eine körperliche Bewegung denkt. 
Aber ruere bezeichnet auch eine Affection des Geistes und ist 



') una also = sola, der Tod an und für sich, ohne die schimpfliche 
Beigabe. Die Conjecturen von Lachmann und Hertzberg sind schon dem 
Sinne nach verfehlt. 

8 ) Auch die Situation v. 27 ff. verdient gegen Lütjohann richtig ge- 
stellt zu werden. Tarpeja war unter dem Vorgeben, schlimme Vorzeichen 
erhalten zu haben (v. 23 causata est omina Lunae), zur Nachtzeit vom Capitol 
herabgestiegen, um Lustration vorzunehmen und dabei die Götter für das 
Wohl des Tatius anzuflehen. Noch bevor die vierte Nachtwache heran- 
gekommen (v. 63) und als der erste Rauch aus den Häusern aufstieg (v. 27), 
kehrte sie auf schlüpfrigem und nicht ungefährlichem Pfade (v. 28 vergl. 
v. 48 ff., v. 83) zurück und schaute dann von der Höhe aus auf das 
feindliche Lager nieder. Zu der gewöhnlichen, aber an sich ganz unwahr- 
scheinlichen Annahme, Tarpeja sei während des ganzen Tages oder der 
ganzen Nacht vom Tempel fern geblieben, fehlt in der Elegie jede Hand- 
habe. Tarpeja hatte sich früh sehr zeitig, noch zur Nachtzeit, aufgemacht 
und kehrte nach Vollendung der Lustration im Korgengrauen zarück. 
Die Wachtfeuer (v. 31) brennen nicht blos abends, sondern auch früh. 



Digitized by Google 



21 



dann beinahe ebensoviel wie furere 1 ). Interpretieren wir das 
Verbum in diesem Sinne, so ist der Stelle geholfen. Vesta 
Hösst der Priesteriu im Schlafe neue Liebesglut ein und stachelt 
sie zu rasendem Beginnen auf, so dass sie besinnungslos wie eine 
Amazone oder Bacchantin zur Ausführung des Frevels schreitet. 
Bährens, der furü für mit einsetzen wollte, war also auf der 
Spur des Richtigen, wenn auch die Aenderung selbst nicht not- 
wendig erscheint 8 ). 



') vcrgl. Prop. III 15, 44. Nescit vestra ruens ira referre fxdtm. IV 
1, 71 Quo ruis imfrudens? vergl. auch Hör. od. I 16, 12. IV 2, 7 epod. 
7, 1. sat. I 7, 2«. 

*) Ob fertur synonym mit ruit ist, wie es gewöhnlich verstanden wird, 
möchte ich bezweifeln. Ich halte es für gleichbedeutend mit dicitur. 



Digitized by Google 



DE ATHENAEI EPITOME OBSERVATION ES 

8CKIP8IT 

GEORGIUS WISSOWA 



Athenaei Deipnosophistarum libros qui in epitomen redegit 
grammaticus saeculi ut videtur decimi undecimive utruni ipsum 
quem nunc tenemus codicem Marcianum (A) excerpserit tum 
quidem temporis quam hodie integriorem an alium librum manu- v w 
scriptum Marciano consimilem, ita non convenit inter viros doctos, 
ut priori8 sententiae patroni suasoresque exstiterint et Cobetus 
Novarum Lectionum p. 130 et Guil. Dindorfius Philologi vol. 
XXX p. 74 et 79 , alteram amplexi sint et Rudolfus Schoell 
Her?nae vol. IV p. 160 et Georgius Kaibel Observationum 
criticarum in Athenaeum (Rostochii a. 1883 emissarum) p. 4. 
quam ad quaestionem solvendam symbolam quanturavis parvam 
ita contribuere placuit, ut intra unius libri fines me continens inter 
se conferrem et Marciani codicis et epitomes lectiones idoneas 
non omnes sed luculentiores. elegi vero librum Athenaei tertium, 
quem ad codicis Marciani fidem contuli ipse Venetiis auctumno 
a. 1883, epitomes autem adhibui apographon codicis Laurentiani 
pl. LX 2 (E), quod a se a. 1868 confectum comiter mihi com- 
modavit Rudolfus Schoell; alterius epitomes codicis Parisini 
3056 A (C), cuius ob temporis angustias nova collatio parari 
non potuit , lectiones e Dindorfii apparatu petendae erant. neque 
vereor ne cui acta videar esse acturus, cum is qui nuper de 
epitomes indole ac ratione ea qua adsolet accuratione et sagaci- 
tate disseruit, Georgius Kaibel, veram quam ipse tuetur senten- 
tiam — videlicet epitomen ex libro a Marciano diverso oriundam 
esse — pro explorata posuerit neque argumentis firraare opus 
duxerit: cuius commentationem nunc ita supplere in animo est, 



Digitized by Google 



23 



ut ea tan tum examinentur, quae ad epitomes originem perno- 
scendam facere videantur. 

Ac primum quidem epitomen non peudere a Marciano iam 
inde apparet, quod contra huuc codicem triginta ad minimum 
locis per hunc unum librum veram lectionem ita servavit epitome, 
ut consentaneuin sit hanc non per coniecturam esse effectam, 
sed ex archetypo descriptam. incipio a tribus locis cognationis 
quodam vinculo coniunctis: 

III p. 83 F (sunt verba Theophrasti hist. plant. IV 4, 3) 
ta ftiv yctQ aq>f { QT]xai, xa ö y avtei, xa <F l'^nixxti. 
A h.m jTXU 

III p. 88 C (ex Aristot. hist. anim. V 12) ot xoi de Ra- 
hmet //«V ev xavxaig xeug ui(>atg au xe laxvovat xai 
uäliova ev 7iavoeXrjVoig xai aleeivaig fjfteqaig. 
A xat xo TtUov 
III ]>. 97 A (qui est locus Piatonis Protag. p. 397 C) xai 
yctQ ovxoi dia xö piy dvvao&ai allrjXoig oV avxwv 
avveivai ev x(ji Ttoxy kxX. 
A öY avxöv ovvtevai ev xüii xomot 
bis locis, cum epitomes lectionibus patrocinentur Codices vel 
Theophrasti vel Aristotelis vel Piatonis, verum coniectando 
reperiri non potuisse facile concedetur, ipsos vero Theophrasti 
Aristotelis Piatonis libros ab epitomatore ad emendandam arche- 
typi lectionem adhibitos esse nunquam credet is, qui quanta 
festinatione in reliquis ille rem egerit memoria teneat: qui adeo 
non curavit locorum citatorum integritatem , ut multos ne cum 
sensus quidem detrimento in brevius contrahere dubitaverit 
compluriensque vel testium nomina inter se confuderit; veluti 
per excerpendi socordiam III p. 84 BC contaminavit Anti- 
phauis Eriphique fragmenta, III p. 90 A Eupolidi tribuit quae 
sunt Aristophanis, huic quae Pherecratis, III p. 123 E Alexidis 
versus transtulit ad Sophilum, quippe cuius mentio paullo prae- 
cesserit. 1 ) talem hominem ipsos scriptores ab Athenaeo iaudatos 
adiisse prorsus improbabile est: itaque nil restat, nisi ut in 
archetypo veram lectionem, quae in A corrupta est, legisse 



l ) quod III p. 82 C Androtionis fragmentum insertis x«i n«hv roca- 
bulia in duo dirimitur haud Bcio an non epitomatoris culpa acciderit, B«d 
iam exstiterit in archetypo. 



Digitized by Google 



24 



putetur. quod idem etiam in hos quos deinceps compono locos 
cadit : 

III p. 75 A unngov di ccvto eure dia tb utj iiiya Bivai to 
tpvTov. 
A (pvtbv omisso articulo. 
III p. 79 B ädvvavov cf rjv tovto arpfiaiveiv diauivovtiov 
xai pt} toxv dictXvoniviov %<av ovytiov. 
A rüiv auuatiov. 
III p. 81 B tag de dvvdfi&g k"%u tüv vyQtov rix f.iiv o£«r 
%ai urjnw nircova aTQvtpvatlqag xort nooiog ogeiagnrl. 
A ndoewg. 

III p. 83 P tüjv tfavfriüv oaa ifa na&äzceQ r i XaY.atr i v «x 
uiaov avexovoav. 
A ex ufoov xiva l'xovüav. verum fuerit id quod 
coniecit Schweighaeuserus ex ftiaw nv avi%ovfjav 
(Theophr. e^t%ovaav). 
III p. 86 A (Sopatri sunt versus) 

alÄ Taxe, reXliv^g yaQ i£ai(pvr { g fityag 
äxoag ushißSbg rjxog eig euag eßrj. 
A ui rig. 

III p. 98 D xat tag kop fivutv diE*di oeig (sie C; dtw.~ 
ö(6oBtg E) fivaz^Qia ixaXei ö%i tovg uvg zr^i. 
A <F hdvaeig. 
III p. 107 C (in fragmento Alexidis) iv&vpovpevog 
Sti öel yvvaixbg i/cifpeQova^g daxtvXovg 
ä/taXovg V7t caL&v&rfi uqdi e\ tovtuiv ica&eiv. 
A dy. 

III p. 107 C (in eodem fragmento) 

olfiai^erai yaq vi] Ji- aXV iyih aoquog 
xavT oUovontjOio. 

A vi, dia Xiyco oarpwg. 
III p. 121 C yiverai <f evavo^ia /<cra aXtov oßeoSivta. 

A juera aXXiov. 
III p. 122 D (sunt versus Timothei.) 
xaiva yaQ apa /.Qeioow. 
A xat ra. 

qua in enumeratione omisi et nieras accentuum orthographiaeque 
correcturas et omnia, quae aliqua ratione quasi aut sponte aut 
per coniecturam e Marciani lectione nata possint in suspicionem 
vocari certaque solummodo proposui exempla ex ampliore numero 



Digitized by Google 



25 



selecta. sed his si fieri potest vel certiora argumenta ex iis 
locis sumuntur, ubi errores in epitome obvii ex A nulla ratione 
queunt derivari. 

III p. 122 ß si leviora menda tacite correxeris haec 
habentur in A: Kifflioodiaoog yovv 6 3 IaoyLqaxovg zov {tfocoog 
Ha&rpifi — kiyu ozi evqoi zig av viti ziov aXXiov 7coiyzviv — novr^oiüg 
UQr t niva, ola naod ftev IdQXiXoxy zb navz uvSq dnLG-Ajüjbnzeiv 
(1. anoirMXv7t%uv) , Geodtaw de zo neleveiv fiev nlecv t%eiv> 
irtaiveiv de zb Toov, EvQi7tldi;v ze (1. Evgimdr) ze) zb zip yhoz- 
zav dfiu>tioxtvai q?dvcu, ytxtl 2oq?o*Aei zb h sil&loipiv el^ivov xzl. 
iam vero haec sie exstant in E: KypioodiöQog de 6 'Iooxqozovq 
zov tfftOQog fictxhfZTjS qrrjolv bzi evooi zig av vrtb zuiv aXXwv 7toir r 
zuiv — Ttovrßwg elorftteva, olov llQXtMxv *b Ttdvv ovöq 

a7zo(moXv7izeiv (v ex o correctum), QeoöioQog de zb xeleveiv ftev 
7iUov i'xeiv, enaivelv de zb Xaov> EvQi7tidi] de zb zip yXufoaav 
ojuffjuoxeW (favaiy 2Zoq>o*Xr t g de zb xzl. quid factum sit apparet: 
epitomator cum in enumerandis testibus hoc novaret, ut inde a 
Theodoro scriptorum nomina non per dativos, sicuti factum est 
in archetypo, sed per nominativos exprimeret, non constanter 
hoc fecit, sed in Euripidis mentione ad dativum quem legerat 
ErQwidtj relapsus est; quod facere non poterat is qui ipsum 
Marcianum librum excerpebat, ubi hoc ipsum EvoiTzidt) scribae 
errore abiit in Evoi7tidrp>. 

III p. 104 B . . . zrjv l4(>xeozQazov yaozQoXoylctv, rjv 7cdvzeg 
oi z&v (piXooöqnov yaazol^aoyoi d-eoyoviav zivd (leg. Qe'oyviv ziva 
ex emendatione Welckeri) mzwv (1. avzüv) eivai Xeyovai — ngog 
ovg xat Oeoyvr/zog ev Oäauazi xrA. sie A, quae in epitome valde 
contracta leguntur hunc in modum : zip lloxeozodzov yaozooloyiav • 
(prpi 7iov Qeoyvig xrA. Theogneti locu ut nominaretur ab epi- 
tomatore Theognis non esse aliam ob causam factum, quam quod 
oculus excerpentis ad Theognidis nomen duobus versibus ante 
commemoratum aberraverat, facili negotio perspicitur : huius vero 
erroris in Marciano ansa nulla data est, utpote ubi id quod verum 
est Qeoyviv Welckeri demum acumen elicuerit ex corrupta lectione 
&eoyoviav. 

III p. 97 B locum Piatonis Protag. p. 347 CD, qui est de con- 
viviorum oblectamentis, haec excipiunt verba Athenaei in A: 
zovzo tfi-neig Ttoieize, 10 Kvvovhx' /civovreg, fiäUov d*i*;civovzcg, 
avhrpoidiuv xat dox^azoidiov ditrp efi7iodl£sze zi t v dict zwv loyiov 
r f dovj t v, tiSvzeg xaza zov avzbv IlXdztova, dg (sie recte A) iv zqt OtXrßtp 



Digitized by Google 



2ti 



(prfllv, ova av&QüjTtov ßlov, dXXd tivog rcXsvftovog rj Tt5v boa 
SaXarria just' oaxqiwv lfi\pv%tav iazl aiofiaxwv quibus haec re- 
spondent in EC: {ar^idiooai oti diaipegeiv totxe naga t<» tfpoQi 
tovt<i> t6 Ttfaeiv tov MfzLvuv elvai yaQ ixrtiveiv *ai ro ttdvv 
mvav.) dg mal tprjoi Tovg nivovrag ovhl dv&Q(ü7ror ßiov, dXXä ztvbg 
nvevfiovog % Tüiv oaa &aldaatj acifjata üjv. ubi ea quae ego 
cancellis saepsi atque absunt ab A apparet esse interpretamen- 
tum ad Athenaei verba Tzivovreg uaklov $h.7zivovreg pertinens, 
quod in archetypo aut margini erat adscriptum aut iam in 
ipsum verborum ordinem irrepserat, ab epitomatore vero una 
cum ipsis rhetoris verbis excerptnm est. quod glossema ne quis 
ab ipso epitomatore additum esse arbitretur cavetur eo, quod is 
interpretamenti addendi nullam habebat causam, cum ea verba, 
quorum explicandorum gratia ista addita sunt, ne recepit quidem 
in epitomen. itaque, si quid video, certissimum tenemus indicium 
codicis, quo epitomator usus est, a Marciano diversi; glossis 
enim instructus erat, quarum in A nec vola nec vestigium exstat. 
cuius generis alterum quoque exemplum addi potest vel lucu- 
lentius. III p. 83 A in epitome inter Aristophanis grammatici 
fragmentum quod est de coccymelis Jubaeque regis de citrio 
expositionem nihil legitur nisi haec: 7taQOi t uuodeg eori to uia7tiQ 
slg alyag dyQtag dnoni^intav r^ag, quae quid sibi hoc loco velint vix 
intellexeris. iam vero cum in A ita scriptum sit: MvqziXog (aev yaq 
«(jpatr/cv, i6ü7tBQ dg alyag r^piag ayolag aitoixiiuztov rovg tr/tovvrag, 
^HyrpavdQov tov JeXqbv iv Tolg vitonviftiaaiv avTov (seil, citrii) 
ftvt^toveteiv, rr t g (de add. Schweigh.) Xt^ecog tcc vxv ov jue.wi^a^a/ 
videmus quid rei sit: in pleno Athenaei codice, quem excerptor 
usurpavit, cum Iiis quae supra posui verbis scholion additum 
fuerit Ttaooi^iwöeg soti tö Ü07MQ eig alyag dyqiag mconiftTtta* 
t^äg, hoc glossema descripsit epitomator male sedulus, non de- 
scripsit quibus illud explicandis inserviebat. 

Iam vereor ne longus fuerim in re aperta: nam ea quae 
composui ex A derivare atque explicare vix quisquam ausit. 
unum addo idque memoratione quam maxime dignum. etenim 
cum in E per errorem scriptum sit III p. 101 B oipodailalog, p. 
107 D jzthavbv, haec elucet nulla ratione oriri potuisse ex iis 
quae in codice Marciano litteratura minuscula exarato recte ex- 
hibenturoi/'oda/daXoget rceXiövov, sed ex scriptura uncialiOfO^-^/- 
JAAOI et UEuilJNQN. quid igitur? librum A descriptuin 
esse ex exemplari unciali litteratura exarato dudum perspexit 



Digitized by Google 



27 



Cobetus Nov. lect p. 130 facileque probatur crebris erroribus 
quales sunt v. gr. III p. 85 F MXeZdpevov, p. 110 F avriji, 
p. 112 E idiüdia, p. 113 B xai ßavr/uog, p. 114 E ßküfuXiovg, 
p. 116 B ov yiaxa ig, p. 123 E fiiya, ubi genuinae lectiones «cdei-a- 
fievov, Avyiß, 'Mha, /.hßavUtog, ßXio^ialovg, ovx axletg, perd 
sine difficultate restituuntur, simulatque archetypura elementis 
uncialibus constitisse raemineris. id vero exemplar, e quo epi- 
tome nostra compilata est, Marciani siraillimum fuisse ex innu- 
meris locis, ubi communi errore insigues sunt et Marcianus et 
epitomes libri, ita patet, ut rem conclamatam exemplis illustrare 
■ non opus sit. itaque unum statuamus de duobus necesse erit, 
videlicet ut aut ex archetypo litteris maioribus perscripto (a), qui 
Marciani pater est, fluxerit alter codex integrum Athenaeum 
continens Marcianique gemellus atque inde epitomen compilaverit 
excerptor, aut ad ipsius libri a fidem epitome («) facta sit. 
e quibus utrum verius videatur inde pendet, quomodo iudices de 
interpolationum vestigiis in epitome haud raro obviis quae indi- 
cavit Kaibelius observ. in Athen, p. 4, de Athenaei epitome 
p. 5 sqq.; inter quae cum multa sint id genus interpolamenta, 
qualia fere spoute pullulare solent inter excerpendum et compi- 
landum, tarnen reperiuntur, quae altius petita videantur, quam 
quae ab epitomatore festinante et sententiae verborumque pariter 
incurioso profecta esse facile tibi persuaseris: veluti quae III 
p. 113 C interpolata esse demonstravit Kaibelius. quod qui 
mecum sentit — nam audacius affirmare nolim — harum inter- 
polationum originem potius ad librum inter a et e intermedium 
(ß) rettulerit, ita ut hac imagine codicum cognationes illu- 
strentur : 



n 




ß A 



! 




E C codd. recc. 

de epitomes E et C codicibus hoc iam ex iis, quae ex C eno- 

tavit Ioannes Schweighaeuserus, videtur elucere, neutrum librum 

ex altero esse descriptum; quod denuo collato codice Parisino 



Digitized by Google 



28 



clarius, opinor, patebit. nunc hoc unum adnotasse ex re fuerit, 
requentes esse in E litterarum ß, x, ju inter se commutationes 
(veluti III p. 82 C ßarnava, p. 86 C et F atQa^lovg vel aT^afiiXovg, 
p. 116 F -Kvßotai pro naztiava, atqaß^lovg, ßbunai) idemque 
nonnunquam etiam ex C adnotari (III p. 82 C ßartiava al.) : 
unde hoc iure colliges codicia c similem fuisse scripturam atque 
libri Marciani, in quo has easdem litteras ß, x, (i similliinae 
inter se esse formae recte adnotavit Rudolfus Schoell Hermae 
vol. V p. 476. — 



Digitized by Google 



< 



DE ETRUSCORUAI 
DEIS CONSENTIBUS QUT DICUNTUR 

8CRIJPSIT 

GEORGIUS SCHMEISSER 

Docebatur in libris Etruscorum fulguralibus, quos Caecina 
potissimum memoriae tradidit et quorum maiora quaedam frag- 
menta cum ab aliis tum a Seneca Nat. Quaest. II inde a capite 
31 adservata sunt, fulmen a Iove mitti tresque illi dari manubias; 
primam monere et placatam esse et ipsius Iovis consilio mitti. 
secundam mittere Iovem quidem, sed ex consilii sententia: deos 
duodecim enim advocare eum ; hoc fulmen boni aliquid aliquando 
facere, sed tunc quoque non aliter quam ut noceat : nec prodesse 
quidem impune ; tertiam manubiam eundem Iovem mittere, sed 
adhibitis in consilium dis quos superiores et involutos 1 ) voca- 
rent; quam vastare, in quae inciderit et utique mutare statum 
privatum et publicum, quem invenerit: ignem enim nihil esse, 
quäle fuerit, pati.*) 

Eis quae modo diximus tripartito divisis manubiarum gene- 
ribus physicam quandam fulrainum distinctionem respondere 
Muellerus 9 ) quoque vidit. Distinguebant enim physici, in quibns 
inprimis Stoici , quorum philosophiae maxime operam dedisse 
Oaecinam alibi satis demonstrasse mihi videor 4 ). fulminum genera 

*) et involutos Fickertus uncis seclusit. 

8 ) Ct'. Fest. p. 129. 

») Cf. Mueller-Üeecke Etr. II p. 180. 

*) V. dissertationes meas Quaestionum de Etrusca diseiplina particula 
Vratisl. 1872 p. 24 et dir etruskische Disciplin vom bundesgenosseniriege bis 
zum Untergang des Heidentums prosrr. d. köniffl. ritterakademie zu Liegrnitz 
1881 p. 13. 



Digitized by Google 



30 



tria haec *) : quod terebrat, quod discutt't, quod urit. Quod tere- 
braret affhmabant subtile esse et flammeum, cui per angustissimum 
fugam esse ob sinceram et puram flammae tenuitatem. Quod 
dissiparet conglobatum esse et habere admixtam vim spiritus 
coacti ac procellosi. Itaque illud fulmen per id foramen, quod 
iugres8um esset, redire et evadere, eius late sparsam vim esse, 
rurapere icta non perforare. Tertium esse illud genus, quod 
ureret multumque terreui haberet et igneum magis esset 
quam flammeum. Itaque relinquere magnas ignium notas, quae 
percussis inhaererent. 

Ea omnia Etruscis philosophisque communia esse Seneca 
ipse tradit 1. 1., sed etiam significationum tria illa genera, quae 
idem Caecina tradidit, et physicae et superstitiosae illi manubiarum 
divisioni respoudisse sine ulla dubitatione confirmaverim. Genera 
enim fulgurum tria esse ait Caecina apud Sefnecam 1. 1. c. 39 : 
consiliarium, auctoritatis et quod status dicitur.*) Cousiliarium 
ante rem fieri. sed post cogitationem, cum aliquid in animo ver- 
santibus aut suadeatur fulminis ictu aut dissuadeatur; auctoritatis 
esse, ubi post rem factam veniat, quam bono futuram malove 
significet, status est, ubi rebus 8 ) quietis nec agentibus nec cogi- 
tantibus quicquam fulmen quidem intervenit et aut minatur aut 
promittit aut monet. hoc monitorium vocat Caecina. Sic igitur 
fulminum tota illa divisio instituenda est: Prima manubia 
mittuntur terebrantia fulmina, significatione consiliaria, secunda 
discutientia quae sunt auctoritatis, tertia urentia quae sunt 
status ; prima enim manubia, ut vidimus supra, monet et placata 
est et ipsius Iovis consilio mittitur, secunda quod mittitur fulmen 
boni aliquid aliquando facit, sed tunc quoque non aliter quam 
ut noceat, nec prodest quidem impune; quod fulmen est auctori- 
tatis, vi discutiente est missum de duodecim deorum consilii sen- 
tentia ; tertium fulminum genus urentium tertia manubia adhibitis 
superioribus dis Iupiter mittit: iis fulminibus status mutatur 
privatus et publicus, unde status id vocatur fulminum genus. 
Itaque omnia tria fulminum genera monitoria sunt, sed ipsa 
monendi vi differunt. 4 ) 

*) 1. 1. c. 40. 

») idem exhibet Serv. Aen. VIII 524. 

*) pro rebus Madvigius adv. crit. II p. 442 nobis legi vult. 
*) cf. Fest. p. 214: ictum fulmen maioribus manubiis vinci. cf. prae- 
terea ibid. p. 129. 



Digitized by Google 



31 



Iam vero caveas velim, ne illorum duodecim deorum numero 
immisceas eos, quibus interdura Tuscorum ipsorum confessione 
Iupiter potestatem iaculandi sui fuliuinis permiserit. Tuscorum 
enim litterae, ut ait Plinius Nat. Hist. II 138, novem deos 
emittere fulmina existimant eaque esse undecim generum, Iovem 
enim trina iaculari. Quae verba ita intellegenda mihi videntur: 
trina illa fulminum genera rursus sunt, quae supra iam cognovimus 
aut ab ipso Iove aut e duodecim deorum consilii sententia aut 
adhibitis in consilium superioribus dis mitti. Unde apparet in 
numero duodecim illorum deorum non fuisse novem illos, quorum 
mentionem facit Plinius quoruraque nomina partim ab antiquis 
scriptoribus, inprimis a Vergilii interpretibus qui Servii nomine 
vulgo comprehenduntur, immixta plerumque Graecorum doctrina 
commemorantur. Hic statim adiciam errare Manilium, qui apud 
Arnobium adv. nat. III 38 novensiles deos novem autumat esse, 
quibus 8olis Iupiter i)otestatem iaciendi sui fulminis permiserit. 
Novensiles enim vel ut rectius dicam Nwcnsides dei Sabinorum, 
non Tuscorum sunt. 

Etsi autem Iupiter aliis quoque deis fulmina ut iacularentur 
interdum permisit, tarnen eorum fulminum vis non erat consiliaria 
nec monitoria. Erat enim Iovis solius J ) fulmen, de quo tantum, 
ut Servius ait ad Verg. Aen. X 177, futura cognoscerentur. 
Itaque in tribus tantum illis manubiis, quas Iupiter aut solus 
aut adhibitis in consilium dis duodecim illis aut superioribus dis 
iaculabatur, vis quaedam suasoria aut monitoria inesse putabatur. 

Nec sane quicquam nostrae sententiae, quam modo explica- 
vimus. nocet Servianus quidam locus ad Verg. Aen. I 42: 
Cum Varro divinarum V quattuor diis fulmina adsignel, 
in/er quos et Minervae, quaerilur, cur Minerva Iovis fulmen 
miserii. antiqui Iovis solius putaverunt esse fulmen. nec id 
nnum esse, ut teslantur Etrusci libri de fulguratura, in quibus 
duodecim genera fulminum scripta sunt, ita ut est Iovis 
lunonis Minervae, sie quoque aliorum. 

Ac primum quidem quod Servius ait Varronem divinarum V 
quattuor diis fulmen adsignare, manifestum Servii vel librarioruin 
errorem partim Merkeiii praef. in Chnd. fast. p. CX V coniectura 
nisi facillime ita correximus, ut coli. Plin. Nat. Hist. II 138 



') pro solius codd. exhibent filius, falso ut apparet. 



Digitized by Google 



32 



8criberemu8: Varro divinarum IIP) Villi diis. In eis quae 
sequuntur perperam Muellerus ante solius addere vult non 
{Etr. II p. 86, 10); erat enim ut supra iam vidimus re vera 
solius Iovis fulmen, quod ut ita dicam interdum aliis quibusdam 
diis mutuo dabat. Quam sententiam vocabulum ipsum manubiae 
probare mihi videtur: erant enim Iovis tamquam imperatoris 
8ummi solius manubiae 2 ). Tertius Servii error in eo apprehen- 
ditur, quod duodecim fulminum fuisse genera tradit: nam e 
Plinianis illis verbis undecim fuisse magna veritatis specie con- 
cludere licet. 

Sed errorum multo maior et sane gravior cohors e loco 
Arnobiano adv. nat. III 40 in libros dd. w. incurrit. Ait 
enim Arnobius 1. 1. : Varro qui sunt introrsus alque in intimis 
penetralibus caeli deos esse censet, quos loquimur, nec eorum 
numerum nec nomina sciri. hos Consentes et Complices Etrusci 
aiunt et nominant, quod una oriantur et occidant una, sex 
mares et totidem feminas , nominibus ignotis et miserationis 
parcissimae ; sed eos summt Iovis consüiarios ac participes 
existimari. 

Et Arnobium quidem hoc loco testimonia inter se confu- 
disse, cum Varro qui sint introrsus atque in intimis penetralibus 
caeli dei nullos alios nisi superiores illos, e quorum consilio 
tertiam, ut ait Caecina apud Senecam, iaculatur mau ub iam, pro- 
fecto intellegi velit, quorum numinum nec numerum nec nomina 
sciri, quis est qui non videat ; quippe Arnobius, sibi ipse maxime 
contrarius, cum antea dixerit nomina et numerum istorum numi- 
num ignorari, statim confidenter contendit sex esse mares toti- 
demque feminas nominibus ignotis et miserationis parcissimae. 
Ex his Arnobianis satis confuse dictis id quidem mea sententia 
elucet, invenisse Arnobium apud Varronem aut Varronis quendam 
epitomatorem duo illa deorum genera, quibus in consilium ad- 
hibitis Iupiter manubiam secundam et tertiam miserit; ac 
priore quidem loco sermonem esse de superioribus, altero de 
duodecim Ulis, e quorum consilio secunda illa iacitur manubia, 
quae, ut ait Seneca 1. 1., boni aliquid aliquaudo facit, sed tunc 



*) ita MerkeliuB 1. 1. pro codicum lectione V legere vult. 

*) cf. Paeud. Aacon. ad Cic. Verr. p. 199: manubiae sunt pracda 
imperatoris pro portione de hostibus capta ; Amm. Marc. XVII 7: velut nu- 
mine snmmo fatales contorquente mannbias. 



Digitized by Google 



33 



quoque non aliter, quam ut noceat ; itaque sunt Uli dei, ut 
recte addit Arnobius, miserationis parcissimae. Ea enim verba 
ut ad superiores referamus, sicuti Muellerus voluit, omnino fieri 
nequit. Nam tertia manubia, quam Iupiter e superiorum con- 
silio iaculatur, nihil unquam prodest, sed vastat omnia, in quae 
incidit. Nomina autera duodecim illorum numinum nesciri recte 
Arnobius autumat, cum et Caecina nomina eorum non prodi- 
derit et Martianus Capeila I 41 de iisdem disserens nomina 
publicari secretum caeleste non admisisse contendat. 

Quod ad Consentes et Complices illos attinet, equidem 
genuinam esse illam quandam Etruscae disciplinae doctrinam ut 
concedam, nullo modo adduci possum ; rem enim concedo, nomen 
ipsum non concedo: Varroni errorem tribuo, qui cum in libris 
quibusdam Etruscis consilium illud duodecim deorum invenisset, 
sine ulla dubitatione Consentes eos nominari asseverat 1 ); nec 
defuere, qui Varronis sententiam secuti etiam nomina Con- 
sentium, quae quidem secundum Etruscam disciplinam ignora- 
bantur, eruere conati, Ennianis illis versibus (Ann. 63 V.) con- 
tineri pro certo affirmarent: 

luno, Vesta, Ceres, Diana, Minerva, Venus, Mars, 
Mercurius, Iovis, Neptunus, Vulcanus, Apollo. 

Sed Muellerus quoque (1. 1. II p. 84 sq.) dubitavit, num 
hi Etruscorum dei fuerint Consentes. Ceterum vir doctissimus 
et Etruscae religionis sane peritissimus et sagacissimus investi- 
gator eo Ioco mirum in modum dubius atque identidem sibi ipse 
contrarius haeret. Iuno enim et Minerva et alii quidam dei vel 
deae, quibus Iupiter sui fulminis iacukndi permisit interdum 
potestatem, non in deorum duodecim, sed novem illorum numero 
fuere, de quibus Plinium secundum Caecinam verba facere iam 
8upra vidimus. 

Tantum igitur abest, ut Consentibus Etruscorum deis certa 
quaedam nomina fuisse existimem, ut contra persuasum habeam 
Consentium quoque nomen a Varrone in Etruscam disciplinam 
aut furtive translatum aut Etruscum quoddam vocabulum falso 
latine versum esse. Nam si Caecina, gravissimus sane disci- 
plinae illius auctor, certum aliquod nomen duodecim deorum in 
libris, quibus ipse est usus, invenisset, certe non omisisset. Itaque 

') Varronem sequitur Augustinus de civ. dei IV 23: deos Consentes 
quos dicunt in consilium Ioz>is adhiberi. 

3 



Digitized by Google 



34 



inutilem Muelleri coniecturam arbitror, qui Pest. p. 129 ita 
legere vult : manubiae Iovis tres dicuntur esse, quarum unae 
sunt minimae, quae moneant placataeque sint; alter ae quae 
maiores sint ac veniant cum fragore discutiantque aut divellant, 
quae a Iove sint et consilio deorum (hic Muellerus addere vnlt 
Consentium aut scribere XII deorum, quarum couiecturarum ut 
priorem falsissimam ita posteriorem speciosissimam puto) mitti 
existimentur e. q. s. 

Itaque sicuti Prellerus 1 ) Muellero affirmanti Veiovem esse 
Etruscorum deum telum manibus extorsit, ita Consentes quoque 
deos ex Etrusca disciplina prorsus removeudos esse censeo. 

*) Rom. Myth. I p. 268, 1. 



Digitized by Google 



ANALECTA CRITIOA 

SCBIP8IT 

PAULUS PROHASEL 

Cic. Brut. 6, 23: in hae paragrapho duo codd. Gudiani, 
cod. Paris. 8. XV., cod. Dresdens., ed. Norimb. exhibent haec 
verba: te praesertim tarn studiosum et dicere enim, ed. Rom. 
melius: te praesertim tarn studioso et dicere enim. Si post 
studioso interpungimus, legimus te praesertim tarn studioso. et 
dicere entm. Qua collocatione particularum bonae latinitatis 
scriptores usos esse negat Handius de fart. tat. II p. 545: 
recenti8aimos quidem scriptores ait distracto vocabulo dixisse 
et — enim, non antiquiores ; etiamsi igitur in Bruto codicura 
auctoritate confirmetur, tarnen illud librariis esse tribuendum. 
Quapropter Manutius Lambinus alii scripserunt: te praesertim 
studioso. etenim dicere. Sed primum mutatio difficilis est, 
tum verba te praesertim tarn studioso boc loco sufficere recte 
negat Pideritius dicens duo praecedentia substantiva Studium 
ipsum exercitatioque postulare duo apta adiectiva. Qua de 
causa Kayser, qui antea vix recte te praesertim tarn studioso 
mei scripserat, proposuit hanc lectionem: studioso et diligenti. 
Dicere enim. Puto autem haec duo adiectiva, si minus idem, 
tarnen similiora significare, quam ut multum proficiatur. Utrum- 
que enim adiectivum ad Studium referri potest ita, ut de exer- 
citatione non cogitetur. Pideritius denique coniecit: te prae- 
sertim studioso et diligenti diccndi magistro. Dicere e?iim: 
ita respondere duo membra particula et coniuncta duobus sub- 
stantivis praecedentibus. Explicat enim sie fere locum: zumal 
ich in dir einen Meister habe, der selbst das Studium so eifrig 
treibt und fleissig ist, also durch sein Studium und seine 
exercitatio mein Studium und meine exercitatio immer von 

3* 



Digitized by Google 



36 



Neuem weckt und stärkt! Sed tarnen tot verba, quae quomodo 
interciderint Pideritius non demonstrat, ouiissa esse a librariis 
hoc loco nego. PropoiK) vero hanc lectionem: te praesertim 
tarn studioso et [diserto]. dicere enim. Brutus enim dicere 
vult Ciceronis amicissirai sui Studium excitaturum esse suum 
ipsius Studium, eius eloqueutiam Semper effecturam, ut et ipse 
in dicendo exerceatur. Ceterum facile vocem diserto ante dicere 
propter litterarum similitudinem a librariis praetermitti potuisse 
apparet. 

Cic. eiusd. lib. 47. 175: Cicero, postquam etiam L. Scipio- 
nem non imperite dicere Gnaeumque Pompeiuni Sex. f. aliquem 
numerum obtinere, Sex. vero fratrem eius praestantissimum in- 
genium contulisse ad summam iuris civilis et ad perfecta m geo- 
metriae et rerum Stoicarum scientiam dixit. sie pergit: et ante 
hos AI. Brutus et paulo post cum C. Billienus, homo per sc 
Magnus» prope simili rationc summus evaseraf. Ante liaec 
verba Lagomarsian. codd. ex archetypo male intellecto exhibent 
ita miuiure vel ita minuire vel ita miuuere, cod. Paris. D 
aliique minoris auetoritatis sitaminiure. Locum praebere 
corruptelam inter omnes constat. Propterea scribitur in ed. 
Norimberg. : ita minimc, quae verba omnino sententiae non 
respondent. In ed. princ. legimus: ita in iure, quod haben t 
etiam Med. Asc. spatio vacuo post ita relicto. Ceteri editores 
fere omnes probaruut: item in iure, quod recte ex litteris traditis 
coniectum est. Sed tarnen optime O. Jahnius haee adnotat: Da- 
durch ist der Sinn nicht hergestellt. Denn das, was von 
Billieuus gesagt wird (homo-evaserat), kann nicht auch 7'ou 
Brutus gegolten haben, und es ist also ausgefallen, 7cas diesen 
näher charakterisierte . Idcirco lacunam post vocem scientiam 
statuit. Pideritius vero ad hunc locum adnotat: Diese J Forte 
(sc. item in iure) sind mit dem nachfolgenden simili rationc 
ganz gleichbedeutend. Neque enim voces item in iure propter 
sequentes particulas et — et solum ad Brutum, sed etiam ad 
Billienum referendae sunt, ita ut simili rationc supervacaneum 
sit. Pideritius ideo proposuit: /// iam ante hos C. Billieuus. 
verbis, quae omissa sunt, pro glossemate habitis. Sed eain mu- 
tationem audacissime factam esse nemo est qui lieget. Proj)terea 
equidem locum sie emendandum propono: Item in iure 
\eminuerd\t ante hos AI. Brutus. Propter summam litterarum 
similitudinem eminuerat facillime ita exeiderc potuit. ut ea. 



Digitized by Google 



37 



quae relinquebantur , corrumperentur. Cf. Oic. oral. 29, 104: 
qui (seil. Demosthenes) quamqnam unus eminel intcr omnes 
in omni genere dicendi, tarnen nun semper iinplet aurcs mens. 
Denique verba, ut ea quoque explicem, prope simili rationc 
signirteant summa iuris scientia. 

Tacit. Agricol. c. 35 atrox et cruentum prnelium instare 
inter Romanos et Britannos legimus. Cum alia enim tum haec 
secundum memoriam cod. Vatic. n. 3429 traduntur : tum Agricola 
superante hostium inuttiludiue veritus, nc simul in frontein simul 
et latera suorum pugnaretur, diduetis ordinibus etc. cod. Vatic 
n. 4498 exhibet pro latera vocem altera. Verborum ne simul 
in frontem simul et latera suorum pugnaretur contextum 
vitiosum esse inter omnes constat. Proptera Froehlicbius et 
Wexius prius simul deleverunt. Gesner autem, quem Haasius 
secutus est, vocem et in praepositionem in mutavit. Cetera vide 
ap. Woelfflinium in Pfiilol. vol. XXVI p. 112. Equidem multo 
facilius atque melius locum sie sanandum esse censeo: ne simul in 
front ein simul e latere suorum pugnaretur. De particula 
simul ita iterata ef. eiusdem libri c. 36: simulque constantia 
simul arte; 41: simul suis virtutibus simul vitiis aliorum; 
25: simul terra simul mari. Tum optime dicitur e latere 
pugnare; cf. Lucr. 2, 1049 ; Sali. Catil. 60. 

Tacit. Ann. IV 63: Amphitheatri casu Fidenis multa 
bominum milia debilitata vel obruta esse Tacitus narrat per- 
gitque : et saepe cer tarnen t si confusior facies, sed far forma 
auf aetas errorein agnoscentibus fecerat. Offendo hoc loco in 
voce confusior. Hoc enim partieipium animi aliquem statum 
signiticare atque de iis dici solet, qui aftectu quopiam perturbati 
sunt. In Universum autem nomen illud rerum quae acciderunt 
rationc habita languidius putes. Propterea facillima mutatione 
pro confusior scribendum esse puto contusior, quod optime 
sententiarum conexui respondet. Ceterum cf. luv. 13, 128. 
Liv. 21, 40. Ovid. Met. 12, 85. 14, 96. Horat. epod. 5, 98. 
epist. II 1, 10 etc. 

Thucyd. III 37. 2: Agitur de Mytilenaeis. Cleon orationem 
exorsus Atheniensibus, ut perstent in iis quae semel decreverint, 
suadet eosque obiurgans, quod socios insidiosos aeque tractandos 
esse atque eives benevolos censeant, haec verba secundum codicum 
memoriam adiungit: ov a/.o/covviig, oxi tiQurrida i'yeze iip 
Aal rcQOi; imßot'favovcas aiToig /ort axorrat: a^xofiivorg. In 



Digitized by Google 



I 

38 



enuntiato secundario offeudo. Ac primum quideni conexus senten- 
tiarum tarn laxus est, ut verba viai scQog etc., quibus sententiam 
antecedentem augeri oportet, languide iis quae praecedunt 
agglutinentur. Tum. quamquam nomina, in quibus notio alicuius 
animi affectus insit. praepositione TiQog iungi solere constat, 
magnopere tarnen dubito, num Tigawida vel ctQxi,*' t%eiv ttqos 
tiva, utpote cum agxeiv genetivum habeat, graecum sit; ceterum 
cf. Xen. comm. IV 6, 12. Propterea minima mutatione facta 
optimum orationis cursum sie restituo : ov (r/.07iovpteg ort TVQavvida 
l' X ™ riv a<>xr t v xm ,t Q oo[frt] imfloi-letoyras ahovg xai faovrag 
aQXOfuvovg. Thucydides enim sententiam, quae antecedit, eis 
verbis, quae sequuntur, ita continuare atque augere solet, ut 
particulas v.ai ttqwuti adhibeat; cf. III 43. 56. IV 92. 120. 
VI 27. 53. 68. VII 29. 70. 87 etc. Illud m ante em facillime 
a librariis omitti potuit. 

Aristoph. Ran. v. 1100: Sermo est de certamine ab Aeschylo 
cum Euripide inito. Chorus cum alia tum haec dicit: yalznhv 
ovv eqyov diaiqetv i. e. difficile sane dirimere controversiam. 
Equidem in verbis, quae attuli, offendo. Ac primum quidem 
StaiQeiv nullo alio loco notionem controversiam dirimendi habet, 
ita ut absolute adhibeatur, immo vero solam dirimendi. Quid 
igitur vel de qua re diseeptetur, Semper additur. Cf. ea quae 
adnotat Kockius in ed. Ran. a. MDCCCLXXXI. Deinde 
vox tqyov nostro loco languida atque supervacanea est, ut i'qyov 
corruptum esse ex alio nomine, quod pertinuerit ad diatQelv, 
suspicemur. Itaque audacter Nauckuis coniecit e'x&Qctv pro sQyov. 
Sed demonstrari vix poterit, quomodo hoc ex illo exortum sit. 
Propterea scribendum propono: x a ^ 7l0V 0l!V *(? tv dicuQÜv. Qua 
facillima mutatione difficultatibus , quas supra commemoravi 
sublatis et conexui sententiarum verborumque et arti metricae 
ita, ut alter pes nostri versus alteri jantistrophes versus 1110 
respondeat, satisfit. Ad I'qiv diaiQeiv cf. imprimis Herod. IV 
23. Xen. de vecL III 3. Aeschyl. Eum. 468. 

Curt. hist. VIII 4, lö: Narratur hoc loco, quomodo frigoris 
nimia vi paene Alexandri exercitus Gazabam (?) aditurus op- 
primatur. Forte Älacedo gregariits nnles seque et arma sustentans 
tarnen in castra pervenerai. Locus sane est lacunosus, nam 
deest in priore enuntiati parte vocabulum, quod restringat par- 
tieipium sustentans ac respondeat particulae tarnen, cf. VI 1,11. 
Liv. XXIII 45, 3. etc. Propterea Merula apud Freinshemium ante 



Digitized by Google 



39 



seque interposuit vix, quod quomodo interciderit dubium est. 
Propius ad probabilitatem Muetzellius accedens proponit aegre 
seque et arma sustentans. Sed tarnen multo melius mihi 
videor commendare legendum : [male] seque et arma sustentans. 
Facile librarius omisit male post miles. Ceterum cf. Livii, quem 
Curtius imitatur 1 ), lib. I 25, 12: male sustinenti arma gladium 
superne iugulo defigit. Curt. VI 7, 15: male sanus. Denique 
particulam tarnen mutari in tandem, quod uonnulli fecerunt, vix 
probem *). 



»> Wiederoann in Philolog. XXXI p. 342 - 348. 5M-562. 756 - 768. 
Maetzell ed. p. XXXVI. Koehler qua ratioru T. Livii annalibus usi sint 
historici tatini atque gratti. Gott. 1870 p. 82. 

■) Krah Curtius als Schullectüre II p. 20. 



Digitized by Google 



CASSIUS SEVERUS 
QUANDO SUUM DE DECLAMATIONIBUS IUDICIUM 
A SENECA RHETORE TRADITUM 
(CONTR. III PRAEP. 8 SQQ) FECERIT 

8CKIP8IT 

JULIUS BRZOSKA 

Quamquam ex Seneca rhetore multi adhuc viri docti multa 
excerpserunt ac delibarunt 1 ), quibus eloquentiae Romanae con- 
dicionem sub primis Caesaribus mutatam illustrarent- restant 
tarnen multa, quibus accuratius examinatis et perpensis ali- 
quantulum litterae adiuventur. atque hac quidem occasione data 
in una controversiarum libri tertii praefatione in primis notabili 
me continere constitui. vidit Seneca Gassium Severum oratorem, 
etsi omnia haberet, quae illum ut bene declamaref instruerent, 
nihilo tarnen minus non tantum infra se cum declamaret, sed 
infra multos fuisse (§ 7) ideoque ex eo quaesivit, quid esset cur 
in declamationibus eloquentia illi sua non responderet (§ 1). cui 
quae Cassius sui excusandi causa copiosissime respondit leguntur 
§§ 8 — 18, quam orationem, quo commodius tarn argumentandi 
ratio quam sententiarum ordo perspiciantur paucis quibus ad 
quaestionem expediendam omnino non est opus omissis totam 
hic subicere übet. 



') praeeipua laude dignus est FGLindner, qui cum historiam decla- 
matorum Romanorum qui Augusti aetate vigebant consoribere sibi pro- 
posuiaset. quinque deineeps commentationibus emissis imagines praecla- 
rissimorum quinque rhetorum M. Porci Latronis (Vratislaviae 1855), 
L. Cesti Pii (Zuellichaviae 1858), C. Albuci SM (Vratislaviae 1861), Arelli 
Fusci (Vratislaviae 1862) , Iuni Gallionis (Cervimontii 1868) satis dilucide 
• depinxit, aliorum quotiens quantumque fieri potuit paucis liniis adum- 
bravit. 



Digitized by Google 



41 



(§ 8) qtiod in me miraris paene omnibus evenit. magna 
quoque ingenia — a quibus multum abesse me scio — quando 
plus quam in uno eminuerunt operc? Ciceronem eloquentia 
sua in carminibus destituit; Vergilium Uta felicitas ingenii 
[in] oratione soluta reliquit ; orationes Sallustit in honorem 
historiarum leguntur : eloquentissimi viri Piatonis oratio quae 
pro Socrate scripta [est] nec patrono nec reo digna est. (9) 
hoc non ingeniis tantum , sed corporibus videris accidere. quo- 
rum vires non ad omnia quae viribus efficiuntur aptac 
sunt . . . ad animalia veni . . . (10) /// ad meum te morbum 
vocem, Pylades in coinoedia, Bathyllus in tragoedia multum a 
se aberant . . . in ipsa oratione quamvis una materia sit, tarnen 
ille qui optime argumentatur ?ieglegentius narrat; ille non 
tarn bene implet quam praeparat. Passienus noster cum coepit 
dicere, secundum principium statim fuga fit, ad epilogum omnes 
revertimur, media tantum quibus necesse est audiunt. (11) 
miraris eundem non aeque bene declamare quam causas agere 
aut eundem non tarn bene suasorias quam iudiciales contro- 
versias x ) dicere? Silo Pompeius 9 ") sedens et facundus et litter atus 
est et haberetur disertus, si a praelocutione di mitter et : declamaf 
tarn male, ut videar belle optasse cum dixi: numquam surgas. 
magna et varia res est eloquentia neque adhuc ulli sie indulsit 



*) non mirer si quis in voce iudiciales, quae hoc uno loco cum con- 
troversiae nomine iuneta a Scneca usurpatur, offendat eamquc ut glossema 
ex verborum ordine exterminet: at vereor ne incautius agat, nam discerne- 
bantur teste Suetonio de gramm. et rhet. 25 p. 122 sq. Rffsch. controversiae 
aut fictae aut iudiciales, ita ut, si quid est mutandum, latius pateat 
corruptela. 

2 ) eundem cum Sexto Pompeio (Nepote) cos. 767/14 p. Chr., cuius 
facundiam Ovidius et Valerius Maximus praedicant, bunc fuisse Buspicatur 
A. Kiessling in indice p. 549, falso me iudice; nam primnm Silonis multae 
afieruntur sententiae narrationes divisiones colores, quod Seneca non 
fecisset, si Pompei vivam vocem filii audire potuissent (contr. I praef. 4: 
neque enim de his me interrogatis , quos ipsi audistis, sed de his qui ad vos 
usque non pervenerunt) ; deinde consul ille, de quo v. Draeger ad Tac ann. 
III U; Nipperdey ad Tac ann, III 11. 72 (ed. oct. cur. (x. .Andreseu, 
Berol. 1884), diutius in vita videtur fuisse, quam ipse Seneca rbetor, qui 
tarnen Silonis tamquam mortui meminit (homo qui iudicio censebatur, non 
suae infirmitatis sententiam dixit, efficaäter declamavit, venusto genere senten- 
tiarum usus est. cf. Kiessliügii index). 



Digitized by Google 



42 



ut toia contingeret; sah's felix est qui in aliquant eius partem 
receftus est. (12) ego tarnen et propriam causam videor posse 
r edder e: adsuevi non auditorem spectare sed iudicem ; adsuevi 
non mihi resfondere, sed adversario ; non minus devito super- 
vacua dicere quam contraria, in scholastica quid non super- 
vacuum est, cum ipsa supervacua sit? indicabo tibi äff ec tum 
meum: cum in foro dico, aliquid ago; cum declamo, id quod 
bellissime Censorinus 1 ) aiebat de his qui honores in municipiis 
ambitiöse ßeterent: videor mihi in somniis laborare. (13) deinde 
res ipsa diver sa est: totum aliud est ßugnare, aliud ventilare. 
hoc ita Semper arbitratum est, scholam quasi ludum esse, forum 
arenam; et ideo Ute primum in foro verba facturus tiro die- 
tus est. agedum istos declamatores produc in senatum, in 
forum: cum loco mutabuntur ; velut adsueta clauso et delicatae 
umbrae corpora sub divo stare non possunt, non imbrem ferre, 
non solem sciunl, vix se invenient; adsuerunt enim suo arbi- 
trio diserti esse. (14) non est quod oratorem in hac ßuerili 
exercitatione spectes. quid si velis gubernatorem in Piscina 
aestimare? diligentius me tibi excusarem tamquam huic rei 
non essem natus, nisi scirem et Pollionem Asinium et Messa- 
lam Corvinum et Passienum qui nunc primo loco stal*) minus 
bene audiri quam Cestium aut Latronem. 8 ). (15) utrum ergo 
putas hoc dicentiumvitium esse an audientium? non Uli peius dicunt, 
sed hi corrußtius iudicant, [qui] pueri fere aut iuvenes Scholas 
frequentant; hi non tantum disertissimis viris quos paulo ante 
rettuli Cestium suum praeferunl, [sed etiam Ciceroni prae- 
ferrent], nisi laßides timerent. quo tarnen uno modo possunt, 
praeferunt: huius enim declamationes ediscunt, illius orationes 
non legunt, nisi eas quibus Cestius rescripsit. (16) memini 
me inirare scholam eius, cum recitaturus esset in Milonem; 



') eandqpi hunc habuerim cum C. Marcio L. f. L. n. Ceneorino cos. 
746/8 a. Ch., de quo haec habet Vellerns II 102, 1: paulo post (seil. a. 756/2 
p. Cb.) obiisse Censorinum in iisdem provineiis (in Oriente) graviter tulit 
civitas, virum demerendis hominibus genitum. 

*) perperam Haakh in PEtE s. v. hunc Passienum Crispum fuisse 
contendit in errorem deduetus hac falsa ratiocinatione: an den Vater kann 
nicht gedacht werden, da Seneca erst nach dessen Zeit (i. e. post 745/9 a. Chr.) 
nach Rom zog. cf. Teuffei RLG* p. 593. 597. eadem laude effertur Passienus 
contr. II 5 (13), 17: P. vir eloquentissimus et temporis sui primus orator. 

3 ) declamatoriae virtutis unicum exemplum contr. IX praef. 3. 



Digitized by Google 



43 



Cestius ex consuetudine sua inflatus x ) dicebat: si Threx essem, 
Fusius essem; st ßantomtmus essem, Bathyllus essem, si equus. 
Melissio. 11011 continui bilem et exclamavi: si cloaca esses, 
maxima esses. risus omnium ingens; scholastici intueri me, 
quis essem qui tarn crassas cervices haberem. Cestius Ciceroni 
responsurus mihi quod resßonderet non iuvenil, sed negavit se 
exsecuturum, nisi exissem de domo, ego negavi me d* balneo 
publico exiturum, nisi lotus essem. (17) deinde libuit Ciceroni 
de Cestio in foro satisfacere .... neque (ut iuraret disertiorem 
esse Ciceronem quam se) vel ioco vel serio effici potuit. (18) hanc, 
inquit, tibi fabellam rettuli, ut scires in declamationibus tan- 
tum non aliud genus hominum esse, si comparari Ulis volo, 
non ingenio mihi maiore opus est, sed sensu minore, itaque 
vix iam obtineri solet, ut declamem; illud obtineri non polest, 
ut velim aliis quam familiarissimis audientibus. 

Roniae, quo haud ita multo post Ciceronis mortem Seneca 
Cordubensis studiorum causa transmigraverat, Cassium Severum 
haec disputasse nihil est quod moneam ; agitur de tempore, quod 
etsi in Universum facile perspicitur, tarnen artiores fines non- 
dum sunt constituti ; quos circumscribere nec difficile et cum 
ad alias res tum ad declamationum historiam penitus pernos- 
cendam admodum utile videtur esse, atque Cassius quod dis- 
seruit, ante annum 761/8 p. Ob., quo in exilium missus est'), 
rem actam esse manifesto probat; quod Seneca audiente, aut 
ante a. 744/10 a. Ch. aut post a. 754/Ch. n., quo fere temporis 
intervallo Seneca Borna afuit 8 ), disputationem esse collocandam 
docet. neque quominus inter annos 754 et 761 tempus inclu- 
damus impediunt vitae Cesti. qui quod contr. I 3, 10 Quintiii 
Vari filio haec obiecit isla neglegentia pater tuus exercitum 
perdidit, ultra a. 763/9 p. Ch. vitam produxit, aut Pollionis et 



*) correxit E. Thomas schedae criticae in Seite c am rhetorem, Berolini 
1880 p. 37 sq. (codd. miratus). 

*) ubi XXV exilii sui anno in summa inopia moritur vix pannv verenda 
contectus a. 785; cf. Hieron. a. Abr. 2048 = Ol. 202, 4 (Suet. frg. 69* 
p. 87 Rffsch.). 

a ) cf. Jos. Koerber ueber den Rhetor Seneca und die roemische Rhetorik 
seiner Zeit Marburg 1864 p. 6; H. Lehmann Philol. VIII p. 310; Ü. Gruppe 
quaestiones Annaeanae dies. Berol. Sedini 1873 p. 25. 44, qui una cum 
Seneca etiam Latronem in patriam revertisse haud improbabilem proposuit 
coniecturam, nixus praecipue locis Sen. contr. I praef. 13; IX praef. 3. 



Digitized by Google 



44 



Messalae, de quorum anno fatali quamquam nondum convenit 
inter viros doctos. tarnen post a. 754 ntrumque mortuum esse 
exploratum est. 1 ) discrepat vero ab hac temporis notatione cum 
Latronis, qui a. 750/4 a. Ch. taedio duplicis quartanac scmct 
ipsum intcrfecit*), tum Passieni vita. quem dcclamatorcm in- 
signem diem obiissc traditum est a. 745/9 a. Ch. 3 ) hinc potissi- 
mum profecti certo iudicio ante a. 745 sermonem de quo agitur 
institutum esse adseveramus i. e. priusquam Seneca Koma 
Cordubam redierit. — rursus si post quem terminum dispu- 
tationem illam ponas circumspexeris . paene in eundum annum 
incides. namque Cassius, quod satis subtili et aeri iudicio in 
hac quaestione dirimenda utitur, idem Cestio contra Ciceronem 
declamanti gravissimas difticultates et molestias facessiverat 
(§ 16 — 18) iamque ipse egregia floruit laude oratoria (§ 1—8). 
triginta minimum annorum vir fuit ? qui cum sub Caesaris mortem 
natus sit, non ante 740/14 a. Oh. cum Seneca suam de decla- 
mationibus sententiam communicasse putandus est. cui temporis 
definitioni aptum est, quod Latro, quem cum Cestio inter nobi- 
i lissimos declamatores refert Cassius. tum in summo honore fuit, 

quippe qui a. 737/17 a. Ch. .dignus censeretur. cuius dccla- 
mationem una cum Augusto celeberrimi illius aetatis viri 
Maecenas et Agrippa audirent; neque Cestius ignobilis eo tem- 
pore fuit, immo ipsum annum 741/13 a. Ch. Hieronymus (a. Abr. 
2004 = Ol. 191, 4. Suet. frg. 91* p. 127) cum signiticavit, quo 
Smyrnacus ille rhetor latine Romae docuerit. 4 ) hactenus ratio- 
cinando verum adsequi studuimus; at exstant in ipso prooemio 

l ) Hieronymo teste Rolliu a. 757 4 p. Ch., Mesaala a. 76411 p. Ch. 
decesserunt ; veri autem vidctur simillimum a. 758 5 p. Ch. Asinium. non 
post a. 7H2/9 p. Ch. Messalam vita profeetus esse. cf. TeuHel A'LG 1 
p. 441 sq. 445. 

-) Hieron. a. Abr. 2013 Ol. 194. 1 (Suet. frg. »2* p. 128). 

*) Hieron. a. Abr. 2008 = Ol. 192, 4 (Suet. frg. K4* p. 84). 

*) neque tum primuni neque longo tempore ante Cestium Ronuie 
latine declamasse crediderim. etenim scimus non ante 72529 a. Ch. ex 
Asia eum Romam se contulisse (Liudner p. 5 — 7}, utque illo ipso anno 
Romain venerit. ilico ad latinas deelamationes rhetorein graecum se accin- 
xisse fidem excedit. iam vero in deelamationibns latinis tum eum Cassius 
disseruit summam sibi auefnritatem Cestius eomparavit, i»l quod ex ipsa 
praefatione dilucidissime apparet. ergo annum ab Hieronymo significatum 
et auuum quo Cassius sermonem instituit in idem feie torapus iucidcrc a 
probabilitate non abhorret. ceterum tloruit Cestius. ut supra eommemo- 
ravimus, etiam plus viginti annis post, ita ut mtilto ante a. 741 13 eum 
florere cocpisse non facile mihi pcrsuadeatur. cf. HMeier FOR p. 234. 



Digitized by Google 



45 



certissima vestigia, quibus eodem deducamur. ex paragrapho 
octava, in qua de Vergili orationo soluta iudicium Cassi traditur, 
Vergilium iam non in vivis fuisse efficitur: qui cum mense Sep- 
tembri anni 733/19 a. Oh. de vita decessisset, post illum terminum 
hanc disputationem constituendam esse liquet. propius etiam 
ad annum, quem antea elicuimus. accedemus, ubi quae de 
Pylade et Bathyllo (§ 10) compcrta habemus, contulerimus ; de 
quibus cum ut de mortuis Cassius verba faciat, nimis dolendum 
est, quod quando obierint mortem nescimus; sed commodissime 
accidit, ut eos a. 736/18 a. Ch. etiam in vita fuisse diserto testi- 
nionio comprobatum sit. ad illum enim annum praeter alia 
multa haec rettulit Cassius Dio 54. 17: d/We, ei zcu icqos Tip 
äxQi\ieiav vvjv atJkwv arrov (Augusti) vo^toiyet^udiojv tyßovrd 
■riveg, a)X f ;io n loi rov, v.ai ort JlMdr t v riva oq^ai^v ()ia 
aidatv igebfaui'vor /.aiitfayiv, or/Ji hMvvw t^tuvrpTO. ö&ev- 
r£Q udvv üuifvj^ ö Jfr'/.ddt^, iirm t uwuevo<s <W avrov, ticei Jia- 
■itv'jJkit ouozlyyvt et ut ovn /cd io> lYlca/.iptt jtQoorpovTi dieora- 
tria'Zev, ehetiv Uytvai, ott uvu<ptQ£t <wt, Kuigcxq, jvbqI fyiäg t6v 
dfjiiov di-codtarQi'iieafrat. tau tu tttv h h.Eivvj tot tut iytveio 
y.tL x ) quae Dionis verba qui paulo attentius inspexerit, is, 
cum credibile non sit et Pyladem et Bathyllum uno eodemque 
anno vcl illo ipso anno (736) diem supremum obiisse, aliquot 
annis post a. 736/18 a. Oh. Cassi sermonem fuisse libentissime 
largietur. 

Quae cum ita sint. iusta ratione inita doeuisse nobis vide- 
mur ante a. 745/9 a. Ch. et aliquanto post a. 736,18 a. Ch. 
Cassi sermonem habitum esse, neque multum a vero aberrabit. 
qui proxime a. 744/10 a. Ch. eum constituerit. tum igitur 
Cassius Severus, cuiussi minus verba-). at certe senteutias Seneca. 



') conioiatur etiam Hieronymus a. Abr. 1995 — Ol. 189, 3 (Suet. 
iVtf. 4* ]». 22): Py Indes Cilix pantomimus, cum vetsres ipsi canerent atque 
saltarent, primus Romae chorum et /isfu/am s/bi p*raecinerc fecit, h. e. a. 
732/22 a. ('Ii. eiusdem feie tempi>ris est Gallionis reseriptum Labieno pro 
Bathyllo Maccumttis, ile quo vide Lindnerum de Callione p. 9; quod cum 
Oallio adulescens recitasset (cuntr. X praef. 8) idemque Üvidii araici aetati 
suppar esset, circa a. 734 20 ponenduni esse attii maverim. (|uod Cestiu» 
in declarnatione a Cassio eitata § 16 ßathylli facit meutionem, nihil inde 
lucramur ad aetatem Bathylli aceuratiu.s describendam. 

") quod *i esset, verborum iudiciales controversias (§ 1 1) coniuuet ionem 
Cassio vindicare non dubitares. 



Digitized by Google 



46 



qua erat fidelissima et vere admirabili memoria, reddidit, con- 
questu8 est quod deperdita eloquentia iam laetissime decla- 
matorum studia Romae florerent, acerbissimeque in declamationes 
quas prorsua supervacuas iudicat invebitur (cf. in primis § 12 sq.). 
cuius iudicium eo est disertius et memorabilius , quod ipsum 
Cassium velut terminum antiquitatis constituere solebant anti- 
quorum admiratores enmque primum affirmabant flexisse ab 
illa vetere atque directa dicendi via (Tac. dial. 19). tum Asi- 
nius Poltio et Messala Corvinus et Passienus pater minus bene 
quam Oestius et Latro audiebantur; qui si aliquantum dicendo 
valere voluerunt. ad declamationes et ipsi descendere cogebantur. 
tum qui primo inter oratores stetit loco, Passienus cum coepit 
dürre, secundum principium, ut ait Cassius, statim fuga fit, 
ad epilogum omnes revertimur, media tantum quibus necesse 
est audiunt. quid mirum, si ipsi Ciceroni sanequam corrup- 
tissimo iudicio praeponebatur Cestius homo Graecus latinorum 
verborum inopia laborans (contr. VII 1, 27) neque legebantur 
Ciceronis orationes nisi eae, quibus rescripsit Cestius. profecto 
triginta fere annis post Ciceronis mortem oratorum laus ad 
nihilum venit, id quod brevi tempore eventurum esse verissime 
praesagiverat Cicero Tusc. II 2, 5. 1 ) 



*) alia multa quae ex teraporis coinputatione a nobis instituta con- 
sequuntar, hic subiungere cum a proposilo nostro alienum tum super- 
vacaneum videtur esse; «am qui diligentius Cassi verba nunc relegerit 
atque ad annum 744/10 a. Ch. relata examinaverit, suas sibi ipse facillime 
conformabit opiniones; v. g. nunc scimus iam ante huius sermonis tempus 
fuisse moris, ut in balneis publicia (§ 16) declamatores recitarent, quo de 
incertus haeret A. Westermann GdB II p. 271 n. 23; neque minus 
memoria est dignum et ad illustrandum eloquentiae statum summi mo- 
menti, quod tunc temporis de orationibus Sallustianis vulgo iniquum fere- 
batur iudicium (§ 8; Teuff'el RLG* p. 398 sq.), unde corrigenda et 
supplenda est Iulii Selige symbola ad hist. libr. Sallust. I (diss. Vratisl. 
Sagani 1882) p. 8. 



Digitized by Google 



LECTIONES LUCIANEAE 

8CRIP8IT 

FEIDERIOUS PAETZOLT 

De mercede cond. 35 de iniuriis multus est Lucianus, quae 
in mercede conductos conferri solent: Öida (F ey<J, inquit, yxu 
(rirtOQa tiov yutqyciQiov F.itl Ttfi diiizvuj "AeXevaS-ivra ^e)^T7,<javra ftä 
xbv Ji ovvl a7taiöu Tiog y.vX. Miror quod nemo adhuc offendit in 
participiis xelevod-tvTa ueler^aavTa^ quae non coniuncta inter se 
et dictionis obsunt elegantiae et sententiae infringunt perspicuitatem. 
Auctorem ipsum scripsisse suspicor: yulevo&tvva fteXeTav xat 
neltripavra, ut ita vertendum sit: Novi ego vel ex seriis 
rhetoribus unum, qui inter epulas iuberetur declamare ac 
declamaret mehercle non inculte. 

Similem medicinam Parasit. 34 expostulat. Ubi Plato 
parasitus fingitur Dionysii, qui initio quidem per aliquot dies 
his partibus functus insolitam personam mox deposuerit. Iam 
haec sunt verba Luciani: rov ita^aaixtxv vnb cupvlag igtneoe, 
xcu naliv l4fh'jVaL£ acpiAopevog Mti cpiXonortjoag *ai naQaoxev- 
daag favtcv av&tg devrt(H<j ozohp Bninlevoe 2iAelia Aal 
demv/joag naXiv oliyag fyuQag vnb afxa^iag igtTcsae. Ad 
restituendam enuntiatorum congruentiam post vocem afta&tag 
alterum aixrtg inseri oportet, quod superius av&ig eodem modo 
excipiat, quo modo voci tcclXlv paullo inferius altera respondet 
eadem vox. Inter av&tg enim et nominis aficc&iag exitum tanta 
intercedit ductuum similitudo, ut illud scribae errore exciderit 
obiter legentis. 

Eundem in modum Dial. deor. IV 5 (extr.) Fritzschius corrigit 
a&avaaiag [av&ig] aye. Opus enim est, inquit, notione reducendi. 
Sic demum bene haec opposita sunt: vvv 6** anays — vxti — 
av&ig aye. Conferens autem Horn. Iliad XV v. 29 avijyayov 
avrig et Luc. Ver. /tist. III avayav u>g ibv ßaailia et ib. II 6 



Digitized by Google 



48 



avryov a>g tov aoxonct, fortasse in Fritzscbii coniectura non 
acquieveris, sed ex codd. FL lectione ayaye restitueris je v&t g 
avaye. 

Tyrannicid. 12. Occidit aliquis non ipsum quidem tyrannum 
sed eius filium et in corpore interfecti ensem reliquit. Patrem 
autoni tyrannum, cum filium ita trucidatum conspiceret, tantus 
dolor tantumque corripuit taedium vitae, ut illo ipso ense sese 
percuteret. Iam interfector coram populo, quamvis filium tantum 
tyranni sua manu profligaverit, idem sibi praemium expetit, ac 
si ipsum tyrannum necavisset. Qui cap. 12. ita fere Dein, 
inquit, si quis hoc ?nodo (non ipse caedens scilicet, sed alii 
cuidem caedendi causam suppeditans) interfecerit t eum necare 
volcs ut homicidam ncque ullo modo eum patieris absolvi; sin 
quis eodetn modo (non ipse quidem afferens beneficium, sed alii 
cuidam afferendi occasionem suppeditans) in civitatcm beneficium 
contulerit (tov de vmtcc tov uvtov Torroi tqojtov ev 7t£7ioirf/.oTa 
Tip 7cofav) oi tiov ououov a$uooetg Tolg eveoytTaig; At talis homo 
quin beneficus existimandus et in beneficorum numero sit babendus, 
is qui loquitur non dubitat, sed potius eiusmodi beneficos com- 
parat cum iis, qui ipsi ipsorura manu agentes beneficium in 
aliquem contulerunt. Itaque sententiae exitus videtur corrigendus : 
zoig tQyiii eveQytTcctg. 

Ibid. 5 — quod caput adhuc vitiis scatet — de tyranni filio 
disserit tyrannicida, qui assentiente patre omnia libidinis atque 
crudelitatis genera exercuerit: mu tb ^Qay^a, inquit, iftüv 
äiföqtfiov 7M&eioziptr orav yao iffi yvto^nig im&ciuai zip xr t g 
aqyrß t^ovolav /cQoglctßioGtv , ovdtva oqov rcoiovvrai tiov ädr/.i,- 
(.tariitv. Quae sint ri t g yvibin t g fm&vuiai, non habeo quod dicam. 
Nonne legendum: xr t g ifiovifi? 

Piscat. 20. Lucianus se esse professus nioalctCova et piao- 
yorpa et fttaoWevdij et inooTvqov et quae sunt similia, quo et 
ipse in multorum irruat invidiam periculisque obnoxius fiat haud 
paucis, se non odii tantum studiosum esse dicit, sed ne contrariam 
quidem artem ignorare: Uyio dt, inquit, Tt t v anb tov yilo (sie 
Halmius et Sommerbrodtius bene pro <filov) Tijv a^v tyovoav 
<pdaki.dr i g Tt yctQ xori (filoMxlog /.ai yifacloübg v.ai baa t$ 
(ptleioöcu Zvyyevij. Sed haec omnia nostro loco non tarn efficiunt, 
ut aliquis diligatur ab aliis hominibus, quam eorum bominum 
amantem significant Lucianum, quicunque verum et pulchrum 
et sincerum et similia sectantur. Quippe ita pergit ipse auetor: 



i 



Digitized by Google 



49 



nXrjv all 1 oliyot navv zavzr t g ägioi zfjg Teyvtfi e - : fauci omnino 
digni sunt, quos ego düigam. Contractum igitur verbum (fileioS'ai 
censeo ex (pilelv eozt scioli scribentis errore ex antecedentibus 
verbis 6(Hfg yovv 6716001$ a7ieyßavopiai orto. 

De dea Syria 33 aureum simulacrum deae commemoratur 
inter duo alia collocatum ceterisque simulacris dissiniil linium. 
Verum eniravero formam non fert peculiarem, (pooeei de rwv 
äHiav &£üiv el'dea. 'Aalierai de ar^tov viai vtt avziov 1/iaavQuov 
ovdt zi ovvopa t'diov avzut i'd-evzo, all 1 ovde yevtaiog avzov xot 
eXdeog Ityovai' Corruptus est sententiae finis, nam non erat 
dicendum : non loquuntur de eius origine et gener e, sed : non 
habent quod dicant. Deinde autem genetivae fonnae yeveaiog 
avzov %ai el'deog non est unde peudeant. Quod mendum sunt 
qui tollere conentur iniecta praepositione 7c£ql post yevtaiog, 
quamquam multo facilius locus ita sariatur, ut pronomen zi, 
quod nunc prope superius ovde legitur , eo reponatur, unde cessit, 
post alterum ovde. Extremum autem sententiae verbum mutilum 
est et decurtatum ex ley[eiv e'xjovoi, ut hie fere sensus verbis 
iusit : Neque proprium novien ei dant, at ne de origine quidem 
et gencre eius quiequam proferre possunt. Usitatum autem est 
admoduin Luciano Ityeiv vel eheeiv tyeiv, cf. Paras. 31 eiTzelv 
tyoig et Hermot. 55 tayeg av elnelv. 

Philops. 9. Dinomacho, qui febrim aliosque morbos incan- 
tationibus expelli posse contendit ex hominum corporibus, Tychia- 
des: ovde yao a (pyg zavza drjla /uera zoiavzr { g dwapieotg ytyvo- 
fteva. }jV yovv jui; neiorß Ttooxeoov hiayoiv ztf) loyy, dwzi tpvoiv 
t'xei yiyveo&ai, zov ze tzvqetov ymi tot- old^uazog dedtozog ij 
ovopia Seanioiov tj (trjoiv ßaoßaQi/J^v 'Kai dia zovzo ex zov ßovßui- 
vog doccTiezevovzog, iaa aoi yoaiov fiv&otg za leyöf.teva eozi. Sic 
acute et ingeniöse Fritzschius depravatum enuntiati exitum repa- 
ravit. Verba autem diozi seqq. idem adverbio ovzio ex nonnullis 
libria assumpto ita proponit legenda: dtözi (pvoiv tyei y'iyveo&ai 
ovto) Ta ze zov nvoezov sqq. Attamen verba (pioiv i'yei aeque 
intellego, ac si omnino non tradita essent. Quod autem in- 
sequenti capite invenimus: eXye ptijoXei zag iaoeig olov ze ehai 
vtto ieQwv dvo^aziov yiywaitat, inde nostro quoque loco a 
Luciano scriptum esse colligo: diözi Xaoiv oYei yiyveo&ai ovzo) 
zov ze TtvQetov sqq. 

Ibid. 14. Iuveni cuidam, Chrysidem mulierculam qui deperit, 
advocatur magus, ut sua arte adulescentem adiuvet animumque 

4 



Digitized by Google 



50 



illius ei conciliet. Quae qui narrat, his deinceps utitur verbis: 
xbv t Y7teqß6^eov exeivov (.tayov ayto tzq6$ avxbv ETti fjvaig TtxxcLQpi 
fitv t6 icaQavrixa — l'det yaQ 7CQoreXeoat ri TtQog rag -9-voiag — 
rKxaid(r/.a de, ei %v%oi trjg XQvoidog. Mirum quod nemo adhuc 
leviuscula mutatione correxit jcqo rrjg Svoiag. 

Lexiph. 19. Turbam inanium verborum protulit Lexiphanes 
ita, ut Lucianus eum delirare ratus Sopolin medicura iam modo 
intrantem exhortetur, praebeat aegrotanti medicinam. Quare 
iratus ipsum Lucianum Ule Sopoli dicit sana mente carere et 
similia: xat ijdy ye anu^t itaqa tov faaiQiov Kletvtav, ort 7tvv- 
Savoiicti yfiovovrfit} ar/,a&aQVuv elvat avxy x\p yvvai*a rxX. Age 
pro anufti restituas am&t. Nam non ipse Lexiphanes amici 
uxori medicaturus est, sed medicum eo abire iubet. 

In libello, qui Lucius s. Asinus inscribitur quemque E. 
Rohde nostra aetate Luciano denuo vindicavit, Lucius quidam 
cum Hypata, Thessaliae in urbem, se profecturum fuisse nar- 
rasset, ut ad Hipparchum quendam hospitis epistulam perferret. 
ita pergit cap. 1: Tthpiov rfii] xijg rtoleiog r it uev xayo» r^iirjv 
vovg Qertalovg, et rcov eniaxavtctt avÖQa 1 ) — "'Innaqxov xoi- 
vojua. Qui se eum novisse respondent et similia. Iam lego 
equidem Lucii verba: enei 6 y ext 7tlr i oiaixe(>ov xijg Ttotecog 
eyeyoveifAev xxX. f non ut vulgo leguntur: enet di nXt^atov xxX. 
Nam qui tum prope aberant ab urbe, progredientes iam propius 
absint necesse est. Syllaba xt enim sequente ?c expuncta est; 
adiectivorum gradus autem haud raro a librariis temere cominu- 
tatos veterum scriptis maculas adspersisse exemplis comprobavi 
Observ. crit. p. 25. Quem numerum augeam loco a Cobeto 
correcto, Püras. 60: Xoinov, et ftr; alaxQÖv (pro tradito cuoxiov) 
xxL Neque apud alios scriptores locos ita inquinatos frustra 
quaeres. Veluti Aristoph. Av. v. 703 ita proponam legendum : 
rcokv 7c(>eoßvTEQOL (vulgo 7cqeaßvxaxot) tzccvxüjv f.tay.dqo>v yfjeig, 
et in Eurip. Androm. v. 639 cum Stobaeo et Hesychio ex 
nonnullis libris comparativara formam xt'oW pro superlativo 
xvdioxov recipiam. Ac ne in Homeri quidem Odyss. XI 482 
et VII 156 facere possum, quin superlativas formas ttaxaqmog 
et 7iQoyeveoTctT(>g vitiose irrepsisse mihi persuadeam pro com- 
parativis. 



') Verba £e xa'Tnaxa quo modo transponi velim exposoi in Observat. 
crit. in Lucianum meis editis Ligniciae a. 1880 p. 17. 



Digitized by Google 



51 



Ad Hipparchi aedes Lucius ille cum pervenisset, fores pulsat 
mulierique cuidam aperienti se epistulam afferre dicit a Decriano 
Patrensi ad Hipparchum datam. Cui mulier illa cap. 2 tmvov 
ine, tfptj, aiTov, xcu ty/v &vqccv ouyxleujaaa $/tro el'aai, xai 
naUv e&X&ovoa. Sic lego deleta vocula tvote et particula nahv 
in locum eius restituta. Non enim ita raro factum est, ut vel 
singulis vel compluribus verbis loco suo casu remotis cetera iam 
a sciolis scribis aut mutilarentur aut amplificarentur, dum ali- 
quantulum ad sensum quadrarent. Duorum versuum remiuiscor 
Aristoph. Av. 15. 16, qui simili ratione ita turbati sunt ac con- 
versi, ut et Cobetus et Meinekius eos prorsus e textu relega- 
verint. Ubi Euelpides ac Pisthetaerus patria relicta avium fines 
quaerentes a duabus avibus per amplas ambages ita circum- 
ducuntur, ut Euelpides se unquam ad itineris finem perventuros 
esse desperans aviarium inculpet Philocratem, qui illas aves 
ipsis vendiderit: 

dg tioS* «qpaaxe vqiv (podostv tov Tratet 
tov tnotp dg oqvig aytvet bt tüv oQviajv. 

Inferiorem versum sensu carere nemo non videt. Nam 
Fritzschius nescio quomodo explicare velit: Qui r ex avium /actus 
est ab aviculis. Sunt qui banc interpretum crucem coniciendo 
tollere studuerint, ut Koechly f| ccvSqwv Ttore scribens pro ix 
tüv oovtiov. At verba poetae mihi haec ab initio fuisse 
videntur : 

dg Twd' tepaaxe vqw (pgaoeiv tüv oQvewv 
tov €7toq?\ dg oovig iytver ex tov TtjQtug. 
qui has dixit nobis indicaturas esse inter aves upupam, 
quae avis evasit e Tereo. Versuum enim |exitus a scriba haud 
satis intellegente quae scriberet inter se mutati, iam sanam 
sententiam non exhibentes ab alio ita contorti sunt ac mutati, 
ut nunc in libris leguntur. Ad commendandum autem dicendi 
modum tüjv oQwiwv tov &toq> cf. Herod. VI 114: anb <f l'&ave 
twv aTQcttrjyüiv STifliXewg. 

Sed redeamus ad Lucium nostrum. Qui cum hospitio ab 
Hipparcho reeeptus ubi eius uxorem magica arte imbutam esse 
casu comperit, Hypatis manere nec prius Larissam proficisci 
statuit quam illam conspicatus esset artem magicam exercentem, 
id quod iam dudum habebat in votis. Quo quod ita proposuit 
assequeretur facilius, Palaestram, Hipparchi uxoris ancillam, se 
adamare simulans inter amoris amplexus ei persuasit, ut potestatem 

4* 



Digitized by Google 



52 



sibi faceret dominam deprehendendi arte illa utentem. Nec noh 
quod sibi contingere flagrantissime concupivit, id quam optime 
ei cessit. Interiectis enim aliquot diebus per ianuae foramen 
contemplari ei licet Hipparchi coniugem avis figuram induentem, 
cap. 12 f ÖQui ovy, inquit, zip f.iiv ywaixa a7todvo(.iivtjV. elza 
yvpvt] T(p Xv%vy TTQoaeX&ovaa %ai xovdqovg öio Xaßovaa zbv (asv 
Xißaviozbv z<[> uvqI zov Xv%vov E7t£&r{*£ xzX. Expunge glossema 
tö v fiev Xißavwzov. Ouius modi interpretamenta in huius 
ipsius fabulae verbis complura etiam latent. Ut cap. 13 aeque 
8uspectum est participium a7todvoag. Hipparchi enim uxor 
cum inter pyxidas, quas unguentis repletas sescentas fere nuraero 
in eius conclavi videre licebat, unam elegisset totumque corpus 
oblevisset, in corvum mutata evolavit. Quo novo et inaudito 
obstupefactus monstro Lucius Palaestram obsecravit, ut eandem 
pyxidem sibi traderet. Qua impetrata: iyto de, inquit, OTteidiov 
rfy anodraag x(ww oXov ifiavzov. Notio exuendi, si Luciani 
eam esse voles, in mediam formam tibi convertenda erit. quae 
una ubique nostra exstat in fabula; cf. cap. 5 ärtoövov, 9 ?} d* 
a/rodvoanevri , 12 zip yvvcuxa aicodvof.Uvi i v , 14 wtodvafi , 20 aico- 
övaauevoi i)Xeicpovzo, 51 aTtoövaa^ttv^ ;taQtazv n 56 ärcodvo^at 
y,ai iaza^tai yvpivög. At forsitan ea notio omnino non adiecta 
sit ab auctore, sed a correctore iniecta, qui verba illa cap. 12 
animo teneret: oqiü ovv zip yvvaixa anodvopivipr. 

Unguento autem usus a Palaestra dato non corvus exstitit 
Lucius, sed asini inembra induit; confuderat enim illa pyxidas. 
Iam vero Palaestra et ipsa errore suo perterrita miserum misere 
rudentem spe mulcebat humanam formam recuperatum iri, modo 
rosis postridie vesceretur. Sed — novum utinam di avertissent 
inalum — fures per noctis umbram Hipparchi domum diripiunt 
Luciumque asinum, cui opes imponunt surreptas, secum abdu- 
cunt. Qui frustra usque sperans se rosarum fruticem alicubi 
inventurum esso quot quantaque mala perpessus sit, praeter- 
mitto. Tandem simul cum virgine a latronibus rapta a militibus 
vi liberatus optimo uberrimoque pabulo a patre illius aliquam- 
diu sustentabatur. Deinde autem ab eodem rus missus, ubi 
absoluta libertate frueretur, a Megalopola vilici uxore rotas mo- 
lares agere coactus est. Nonnunquam vero a vilico in equo- 
rum pascua admissus calcando mordendoque vexabatur a mas- 
culis equis. asi yaq (je, inquit cap. 28, itotxbv V7t07Vxevovzeg 
ehai xwv Hiznwv zdiv tavziov yvvatyuSv nzX. Verba züv ircTtiov 



Digitized by Google 



5.3 



quis est quin in marginem remittat? Prorsus eadem sorte di- 
gnum repperi nuper additamentum in Iudic. vocal. 8. Ubi .2 
littera de litterae T rapinis raaximo furore incensa conqueritur, 
quod ab ea vel nomen yuaaa sibi eripiatur mutatum in nutra. 
Cui voci adiectum si legemus Xdlov oqvbov, vix ipsi tribuemus 
Luciano. 

Quin etiam onera interdum a vilico imponebantur ferenda 
Lucio infelici, quem gravissimum sibi cruciatum fuisse affirmat 
cap. 29: nQiorov ju/v, inquit, vifitjXov oQog avaßaivuv l'dei OQdrjV 
(Herwerdenius OQ&lav) deivtog 6dov, etra xai avivtodrpoq oqei kv 
h&lvy. Claudicat structura. nisi scripseris avvjrodrjvov vel cum 
Dindorfio awitodr/iow. An exciderit fortasse ante praepositionem 
h vocula ty? 

Intermisso temporis spatio permultis cum Lucii laboribus 
doloribusque gravissimis domino repente mortuo furax ille vi- 
licus correptis ablatisque rebus quotcunque potuit, longe aufugit 
asinumque cinaedis, Syriae deae sacerdotibus, vendidit, qui deae 
simulacro in dorso eius collocato per urbes vicosque migrabant 
mendicantes. Unde iniuria asinus cap. 37 et 38 ^eocpo^r/vog 
appellatur ; nam qui deam fert, &eo(poQog est, cum vox decxpOQijrog 
enthusiasten significet divino numine afflatum. cf. Aesch. Agam. 
v. 1141 (pqevo^avrß ng el facKpoerpog. 

Saepius etiam ab alio ad alium asinus transibat dominum, 
donec Meneclis factus est. Qui cum forte animadvertisset non 
tantum hominum cibis eum vesci, sed praeter vocem humanam 
omnia scire ac facere eadem atque homines, civibus suis, quibus 
in eo erat ut ludos institueret, bestiam monstravit mirificam 
asinoque in toro cubanti apparari iussit, quibuscunque rebus 
gaudere solent homines cenantes. Ubi ille, simulac rosas quoque 
conspexit, avidissime eas devoravit ac subito evasit qui ante 
fuerat Lucius. Inter ieos autem, qui ad spectandum Meneclis 
asinum hominum instar cenantem frequentes convenerunt, 
venustissimam quoque mulierem fuisse ipse Lucius narrat cap. 50 
xai 7iotb ywij %ivrj ov fxizQia xfxn^vij, xr t v oxpiv iimxvi), 7caQeX- 
d-ovoct xtX. At lyuxvT] yvvr) mulier est modice pulchra. Eadem 
igitur cum insequenti capite 7tavta 'A,ahq denotetur, corruptum 
videtur ac perversum illud hum) et restituendum priore quoque 
loco rrjv oipiv xcrAiJ. 



Digitized by Google 



■ 



DE SCHOLIS OLYMPIODORI 

8CBIPSIT 

LEOPOLDUS SKOWRONSKI 



nosträ memoria in scholis doctorum saepe fieri solet, 
ut audientium erroribus praecepta illorum pessum dentur, hoc 
idem iam in scholis veterum philosophorum nonnunquam usu 
venisse hac scribendi occasione data exemplis quibusdam com- 
probare iuvat. Quae ex scholiis Olympiodori petivimus, quia haec 
nihil esse aliud nisi Scholas ab Olympiodoro habitas et a discipulis 
eius in adversaria relatas pro explorato habemus. Apud 
Olympiodomm igitur schol. in Piaton. Alcib. prior. 183, 16 
ad 184, 21 ed. Creuzer. haec scripta videmus: 

II()<*t;tg i ) ovv imx. 

'yiQa (scrib. ld(>a) ovv (fiXlav teyeig o^ovoiav r { Stxovoiav; 
(Piaton. Alcib. prior, p. 126 C) > E7cbiö?i tekog lleyev 6 l4X*/.ißid- 
dyg vtjg no\ixM.rß httatr^g vtjv q>iÄiav } avriXiyei aiTtfi 6 JZtoxQa- 
tySi ov% tog ov*) ßovloftevog rilog elvai "Kai avtbg tty quklav, 
aXX* ort $ero zbv l^hußidö^v f,tij fjyeio&ai OTOQyijv diarKqiveiv 
anb (piXiag, dXXa ravzbv elvai. Jei'Kwoi de oti 'Kai bpovoia 
(filia ioTi, 'Kai in et&eiag 'Kai dia ddvvarov. 'En ev-ireiag (.dv 
ovTtag. ei fj öixovoia e'x&Qa ioziv, t) bfiovoia äga tpilla' Kai öid 
tovto ov (.tovov fj axoqyi] (piXia «mV, aX&a "Kai rj bftövoia. Jid 




') Scholia Olympiodori in Piatonis Alcibiadcm priorem in jrpä&u sive 
tractationes distincta sunt. Una quaequc tractatio inBcribitur n^a^n aiv 
d-itp. Traetationes fere orones bipartitae sunt, ut quae d-empiav sive totius, 
quae niaxime illustratur, partis generalem contemplationem et xaxit uiooi 
t£qyr;otv sive interpretationem ad dignissimas quasque explicatu voces 
sententiasque spectantem contineant. 

9 ) Hic locus liquido declarat verba schol. in Platm Alcib.prior p. 126 C 
w% ^ ßoiXo/tevoe in oly «>»• oi> ßovlöfitvoi mutanda esse. 



Digitized by Google 



55 



ddvvckov de ovziog- ei dvrß Mci ywrj o^ovootaiv, et ye tXeyo- 
fiev ofiovoiav zip ziov ahöiv 1 ) yvtoatv, za avza de ovzot (ex- 
cidisse videri negantem particulam Creuzerus recte adnotat, nisi 
lorte ovzoi in ovzi mutandum existimas) yivioaxovaiv, 6 fiev yctQ 
oXezai /inj ItpeiXeiv eidivai za 7teoi zaXaatovQyiag, ?j de za 171711x0, 
01 (sie aovvdhfog et dvaxoXov&iag) ^f; zoig avzoig yvuazotg xai- 
Qovzeg ov \yiXovaiv dXXrjXovg' dvrjQ ctQct (scrib. aga) xeri yvvij ov 
(pilovaiv aU.tjXovg' df t Xov de tri ov% 6f.iovoovot xaza zb 7tqoae%eg 
zeXog, m& ooov 6 ftiv olde zvxbv I7t7n7i^v, fj de zaXaoiovQylav 
e7tei "Mira zb 7z6qqu) 6/Aovoovaiv 6 f.iev yctQ TtoXefiel dia to 
oipoai zrjv yvval'Aa' tzqo ze rcatduv yaQ yuxt 7CQ0 yvvamiov 
(Homer. Iliad. VIII 57)* 7j de zaXaoiovoyel TtQog q>vXor*t]v zov 
dvdgog, Iva //^ y&eiQr/zai V7tb TZfxxjßoXifc tov deoog. Elza Xctßwv 
£g~ avzov, bzi ei (scrib. ad cod. Leidens, fidein 01) fii^ zoTg avzoig 
yvioazolg xviQOweg ov (piXovaiv dXXr t Xovg, deiytwaiv, ozi ov dvvav- 
zcti 01 dtxaioi xaXiog oiiuiv Tag 7t6Xeig, xot 7tQ0oXa^ßdvei Xr { wxa 
ev devteQy oyr^azi dei%vvf.ievov 01 za avzuiv Ttoaxzovzeg xai 
fti] dXXozoi07toayovvzeg ov cpiXovaiv dXXrjXovg- yaq zovzo 
ziXog T?jg 7toXizt*i l g imczri^rfi, 17 cpiXia yuxi hurtig. Ol aga za 
avzäv 7coazzovzeg ov (piXovaiv dXXr { Xovg. Tovzo zb cfv/.i7cioao(ia 
Xaßwv avXXoyiCezai Ttgoozideig e%itöev aKXrp TCQozaatv 01 divuaioi 
za avzuiv nqaxzovaiv 01 za avzuiv nqaxzovzeg otx ev oi%ovai 
zag TtoXeig- 01 aoa diwxioi ov* ev oi'Mtvai zag TtöXeig. 

Haec scholarum Olympiodori auditor. In quibus multa sunt 
quae dialecticis vel medioeriter imbuti mirentur. Ac primum 
q indem hic locus eius generis est (183, 22 — 184, 5): Jehwvai 
de, özi xori f) 6(.t6voia qjiXla iffzi . . . dia adwdzov . . . ovzutg' 
ei avijQ xat ywi] fji] 6(.tovoovaiv, . . . 01 ju? ; zotg avzoig yvwazoig 
XaiQovzeg ov cpiXovaiv aXXfjXovg' avijQ aqa xett yvvr> ov qtiXovoiv 
dXXrjXovg. Quae ratiocinatio cum ad absurdum deduetio dicatur 
(deixwai dia ddwazov), conclusio (dvijo acta %ai yvvrj ov ipiXovaiv 
dXXifiovg) absurda sit necesse est. Quo posito consequens est 
contrariam sententiam (dvtjQ xat yvvrj (piXovaiv dXXyXovg) veram esse. 
Mas igitur et femina inter se amant. Non autem consentiunt 
inter se (184, 2 — 3 0 //ev yaq oiezai pi) ocpelXeiv eidevai za Tteqi 
zaXaoiovQyiag, ij de za iTtTtiita). Ex quo fit, ut qui inter se 
ament, tarnen dissentire possint. Contrarium igitur hac deduetione 

') Ex hoc loco emendari potest schol. in Piaton. Alcib. prior, p. 126 C 
ouovotd iou yvixiou riöv uvTOyvcoo-iäiv, ubi %a>v avtuv pioaziöp scribendum 
esse nemo non videt. 



Digitized by Google 



56 



efficitur atque propositum fuit. Dicitur enim Socrates öVxnVat 
bzi *ai fj buovoia q?iXia eazi dia ddvvazov, re autem vera planum 
facit consensioncm cum amicitia necessario non esse coniunctam. 
Turpis hic error etiam iterum in eadem tractatione comparet. 
Haec enim auditor 188, 5 --6 ad verba Piaton. Alcib. prior. 
p. 126E Oui av ovv, 10 l4Xxi{iiadr] , avdga yvvcti'M adnotat: 
'Evzev&ev eXty%£i xeu 7caqa6idioai zv t v öta ddvvazov öbi^iv deixvvg, 
ozi xcri tj oftovoia tf iXia. At enim in ea, quae sequitur, tractatione 
ad eadem verba Piatonis haec plane contraria adscripta sunt 
194, 11 — 12: dec/.vvoiv, bzi eaziv azooyi] avev buovotag. Cui 
loco addendi sunt 194. 22 — 24 deUwatv, bzi tazi Kai zb dvd- 
TtaXiv azogyi J avev buovotag' dviß ycto xat yvvtj azegyovoiv 
aKh'jkovq, ov (.tev (scrib. {rijv) 6/Aovoovatv et 195. 11 — 13 delg~ag 
öV evbg ozotzov, bzi ov zavzbv q?iXla xai buovoia, dXX i hzinXiov 
iozlv ij (pilta dia zov del£ai, bzi xot yt-vf; ov tpiXovaiv 

aXXrjXovg et 193, 4 — 6 deixvvg, ozi r* rftXia x«i zfj bftovoiq 
VTzaQxu xai zij ozoQyjj' ei yi eazi (fiXia &azeoov ^tovov zovziov 
iTzdoxovzog • • • Ex Iiis locis perspicuum est eum, quo de agimus, 
locum sie fere scribendum fuisse : JeUvtat oY, ort [xai »/ ozooyij] 
y.ai ij Sfiovoia (piXia eazi' xert [zb (Atv] e7z ev&eiag [deix-woi, zb 
de] dia ddvvazov xzX. Nec tarnen magis error librarii putandus 
est, quam qui in iis, quae sequuntur, comparent. Quorum 
proximus in hoc loco (184, 10 — 13) latet: Eha Xaßiov e§ avzoü) 
ozi oi (4ij zoig avzoig yvioazoig %aiqovzeg ov q?iXovatv aXXrjXovg, 
deinvvoiv, ozi ov dvvavzai oi dh/xxioi xaXiog otxäV zag TzöXeig. 
Pro vera igitur ea ipsa propositione (oi jur/ zoig avzoig yvioazoig 
XaiQOvzeg ov rpiXovaiv aXXrjXovg) uti dicitur Socrates quam falsam 
esse ea quae antecedit ad absurdum deduetione planum factum 
est. Nec minor est offensio, quod non apparet, quo modo pro- 
positio illa ad conclusionem ov dvvavzai oi di'taioi %aXdg otxctv 
zag noXeig pertineat, quod si esset, necesse foret alterum utrura 
propositionis terminum, aut subiectum oi ^ zoig avzoig 
yvioazoig xaioovzeg aut praedicatum rpiXovaiv dXXf]Xovg vel ov 
ipiXovatv aXX^Xovg in conciusione comparere. Quod cum contra 
sit, apparet non ex ea ipsa propositione, sed summum ex 
con8equenti concludi potuisse, ozi ov övvavzai, oi dixaioi nahog 
oixelv zag noXeig. Sed ne sie quidem perspici potest, qualis 
fuerit rationis conclusio, quoniam altera propositio, quae cum 
priore termino medio coniugata rationem compleat, nusquain 



Digitized by Google 



57 



comparet. Quare videndum est, ne ante deUwoiv et altera pro- 
positio et conclusio, quae cum propositione oi zoig avzoig 
yvomroig ^a/^oyreg ov qiXoiaiv äXXrjXovg ratam ratiocinationem 
effecerit, sit praetermissa. Quod si ita est, lacuna ratione ac 
via expleri potest. Etenim si quae omnino conclusionis praeter- 
missae in iis quae sequuntur ratiocinationibus partes fuerunt, 
comparere eam conclusionem in propositionibus harum ratio- 
cinationum necesse est. Cum autem conclusio illa ea re notabilis 
sit, quod alterum utrum propositionis oi ur- zotg avzotg yvioorotg 
Xatgovzeg ov qptXovoiv aXX^Xovg terminum necessario contineat, 
facili negotio reperiri potest. Et profecto in iis, quae sequuntur, 
hui u 8 modi propositio comparet. Est haec (184, 14 — 15): oi zä 
avzüv -rcqaxzovzig xat /<?; äXXoxQiOTtQayovvxeg ov q?iXovaiv äXXi)Xovg. 
Hic igitur alter propositionis oi ^ zoig avzoig yvioozolg xatQOvreg 
ov qpiXovaiv äXXi t Xovg terminus, praedicatum scilicet ov cpiXovaiv 
allrjXoi g, comparet. Quare hanc esse conclusionem ante deimwoiv 
praetermissam veri simillimum est. Hoc autem probato con- 
sequens est etiam alteram propositionem et ipsam ante dehwaiv 
praetermissam investigari posse. Hanc enim necesse est nihil 
aliud nisi coniugationem duorum terminorum esse, quorum alter 
propositionis oi fiij rolg avrotg yvtoorolg ga/govres ov (piXovaiv 
aXXyXovg, alter conclusionis oi zä avrcüv Ttoaxzovzeg ov (piXovaiv 
äXXrjXovg proprius sit. Duo igitur termini illi oi fit] zoig avzoig 
yvworolg xatQOvxeg et oi zä avziov izoaxrovrtg videntur esse. E 
quibus facile altera propositio conficitur: oi zä avztov noaxrovrig 
ov rolg avzotg ynuozolg %atQovoiv. Qua restituta totus locus sie fere 
constituendus est: Elza Xaßojv f| avrov, özi oi fjij zoig aviöig 
yvtoorolg xctioovxtg ov (piXovotv äXXrjXovg [%ai 7CQOO&eig, ort oi zä 
avzuiv 7toazzovzeg ov zolg m)zotg yvtoorolg yaiQOvoi, xat ov^jcegävag 
ex rovztov ztöv 7TQordoe(üv, Sri oi zä avzuiv aga nQarrovrvg ov 
qjiXovoiv aKXr t Xovg\ öerKwotv, ort ov övvavzai oi di'Muoi xaXcog 
oixeiv zag noXeig. Haec ne quis nos hariolari putet, adscribatur 
hic tractationis 22 (195, 13 — 22) locus: y Evzev&ev Mti devzeQov 
azonov inayu z<7t loyy, ozi oi öVxato* ovy. ev oinovoi zag 7c6Xeig. 
noodyuv de Sei rbv ovXXoytopbv ovx wg r t detooia i7toir t aEv tv 
nQwzqi axr^azi, Inzi azoTttp diaXe%ziictJi ifircLTtrofiev 
z<[i i£ anoyaaetüv tzXHbiv zbv ovXXoyiopbv, dXXä Sei 
avaXvoat zb Xeyopevov eig TtooovXXoyiOftovg Ttai ovXXoytoftovg. 
IlQoavXXoyittrai yäq oi'zwg- oi zä airwv itgaizovzig ov% dftovoovoi, 



Digitized by Google 



58 



diozi za at)za yvioaza e'xovoiv. oi iptXovvzeg aXXr^Xoi'g opiovo- 
ovaiv oi tcc avziov aoa itoazxovzig ov (piXovoiv aX?JjXovg. Ex 
his perspicuum est Olympiodorum in superiore Seioolq ex pro- 
positionibus negativis ratiocinatione ad normam primae figurae 
instituta effecisse, ozi oi za avziov aoa 7ioazzovzeg ov ipiXovoiv 
aXXrjXovg. Cum autem ngagig sive tractatio 22, cuius haec verba 
sunt, &eiooiq omnino careat 1 ), verba ea ad nullam aliam nisi ad 
teiogiav tractationis 21, de qua agitur, referri possunt. Atqui 
in hac nulla est alia, in quam verba ea conveniant, ratiocinatio, 
nisi illa ipsa, quam modo restituimus, in qua et utraque pro- 
positio negativa est*), et ratio efficit ozi oi za avziov aoa 
7iqazzovzig ov ifiXovaiv aXXrjXovg. Quare hanc emendationem 
satis certam putamus. 

Quam autem nunc prolaturi sumus, ea etiam facilior videtur. 
Spectat ad locum 184, 13 — 17: Yxti 7toooXanßavu Xrßi(.ta h öev- 
zeQ^t ayr^tazi öei/.vvf4evov • oi za avziov 7CQazzovzeg vxti /ify 
aXXozQiotroayovvzeg ov rpiXovatv aXXtjlovg' yv yao zovzo ztXog zrjg 
7toXizixt i g Imozifiiifi, r t cpiXta xai tvioaig. Oi aoa za avziov 
TCQazzovzeg ov ipiXovffiv aXXtjXovg. Ex his verba Xrjf.tf.ia iv dev- 
Ttgio ayj t uazi deixvi\uevov liquido declarant auctorem ratiocinatio- 
nem ad secundam figuram institutam prolaturura fuisse. Atqui 
deest altera propositio neque quae particula aoa indicatur con- 
clusio mendo videtur carere, cum non modo idem subiectum 
verum etiam idem praedicatum atque propositio exbibeat, ut non 
tarn conclusio quam inepta propositionis repetitio sit. Ac ne 
verba quidem l t v yaQ zovzo ziXog tlzX. ad ea quae antecedunt 
quadrant, scilicet quia propositio altera, cui apposita erant, 
excidit. Quae autem altera illa propositio fuerit, ex prioris 
propositionis et conclusionis comparatione facile cognoscitur, si 
modo conclusionem ipsam recte restitueris. Potest autem 
restitui, cum in iis quae sequuntur quasi digito demonstretur. 
Sequuntur enim haec: Tovzo zö avfi7ttqaapLa Xaßiov avXXo- 
yittzai 7CQoozi&eig ll-io&ev aXXtp> 7to6zaoiv oi di'Mxioi za avziov 



') Fugit hoc Creuzcrum, qui suo Marte tractationem 22 in frtiaoiuv 
et xaia fitgas £Jtr t yr}<nv distinguere voluit, com 193, 4 formulam 'Ev oi* ij 
fretogia inserendaiu esse suspicatus est. Sed ne in hac quidem d'eojgia falso 
a Creuzero statuta locus est, ad quem verba »; &t(ogia dnoirjoev referri 
possin t. 

9 ) Quamquam non ignoro propositiouem maiorem negativam videri 
potius quam esse, cum duae negationes inter se tollant. 



Digitized by Google 



59 



7ZQOTZOVOIV' Ol TCf OVZÜV 7VQOTT0VTEQ 0V7L EV oi'KOVOl ZCtg TtoXEig' 

01 (xqcc öLyxxioi oi"* ev olxovoi zag 7c6XEig. Quodsi in hac con- 
venienti et apta ratiocinatione Socrates conclusione rationis 
superioris pro propositione uti dicitur {zovzo zb av^nciqaafAa 
Xaßiov), conclu8ionem eara alteram huius ratiocinationis pro- 
positionem esse necessariura est. Haec autem altera propositio 
01 za avzväv 7tQccTT0vteg ov* ev olxoTai rag TtoXEig est. non 
oi za aiziov 7todzzovzEg ov qpiXovaiv aXXrjXovg. Auetor igitur 
ipse satis liquido declarat eam quae antecedat conclusionem oi 
za aiTÜv nqcczzovzEg ov* ev ol*ovai zag noXsig esse. Quam ob 
rem quoniam ratiocinationis. de qua restituenda agitur, non modo 
conclusio et altera propositio (oi za avziov jcoarzovzEg *ai .«fy 
aXlozqi07CoayovvzEg ov (fiXovaiv aW;Xovg), verum etiam figura 
(Xrju^ta h SEvrigtit oxfyazi öei*vv/jevov) cognita est, etiam ea quae 
• excidit propositio restitui potest. Quam hanc fere fuisse necesse 
est: oi ev oUovvzEg zag ?c6Uig rpiXovoiv alhfiovg. Itaque totalis 
locus sie fere constituendus videtur: *ai 7cqoaXa^ißavEi Xijitfta iv 
dsvztQ<>> ax^iazi ÖEi*v{f.iEvov' oi za avzvüv nqazzovzEg *ai ju/y 
aXXozQUMoayovvzEg ov qpiXovmv aXXi]Xovg' [oi ev oi*ovvzsg zag 
Ttofoig (filovaiv alktjlovg]' yag zovzo zeXog zi t g vcoXizi*rß 
imüzr^g, fj rpiXia *ai l'vwoig. Oi aqa za avzüv noaxzovzEg 
ov* ev ol*ovai zag 7i6XEig. Sed divinari nihil opus est, cum 
eadem ratiocinatio et in eadem 21 et in proxima sive 22 tractati- 
one repetatur. Conf. 190, 3 — 6: zbv avXXoyiopibv txU*o)v ovziog' 
oi za avztov 7tocczzovzEg ov qpiXovaiv aXXrlXovg ' oi ev ol*ovvzEg zyv 
TxoXiv qpiXovaiv aXXr t Xovg' diozt zovzo zeXog zrß 7ToXizi*r { g' oi za 
tavTwv aga TtqdzzovzEg ov* ev oi*ovai zag TtoXsig et 195, 22 — 26: 
IjQoavXXoyia^ibg Xaßiov zb ovuTtioaaua zov ovXXoyiauov ' oi za 
avztov TtoaxzovzEg ov rp^Xovoiv aXXfjXovg* oi ev oi*ovvzEg zag 
noXEig (piXovoiv aXXyXovg' oi aqa za avziov 7tqaczovzEg orx ev 
oi*ovoi zag TioXsig. 

Sed quoniam, quam descripsimus , scholiorum Olympiodori 
partem emendavimus, nunc quis auetor mendorum fuerit, quae- 
rendum videtur. Atque librarius si maxime aliquid neglexit, 
fortasse propositionem oi ev ohovi'zsg zag 7c6XEtg cpiXovoiv aXXr r 
Xovg ante verba »;»' yito zovzo zeXog *zX. praeteriit o^oiozeXevzio, 
ut videtur, deeeptus. Quamquam vel hanc lacunam codex 
Leidensis aeque atque Hamburgensis exhibet. Cetera, quae 
desunt, auditoris culpa praetermissa videntur, qui et ipse 
homoeoteleutis aeque ac librarius falli potuit. Cuius errores 
quo facilius perspiciantur, totum soriten apponere iuvat: 



Digitized by Google 



60 



oi fit] xolg avTOtg yviooTOig xaiQOvttg ov rpikovoiv alktlovg' 
oi tcc aviüv 7tQarzovieQ ov roig avTOtg yviaoTolg xaiQovaiv 

oi aoa Ta avTuiv nqaTTOvrtg ov yilovoiv allrjkovg' 
oi ev ol*ovvr€g rag uoleig yilovaiv aXXr^Xovg- 

oi aoa tcc avTwv TtoarTovreg ovx bv olxovoi zag rtoleig- 
oi diiuuoi tcc attuiv noaitovoi' 

oi aoa dlxaioi ovx ev ohwvoi Tag noktig. 

Ex his tribus ratiocinationibus, quas non satis distingueret, 
auditor secundae conclusionem cum prima confudit oi aoa xa 
avTwv TtqoTTOvTtg ov q?iXovoiv aXh)Xovg scribens, ubi oi aoa Ta 
avT&v TzooTTOvreg ovv. ev oi%ovai Tag rtoleig scribere debebat. 
Ac ne Olympiodorus quidem extra culpam fuisse videtur, id 
quod falsa de deductioms ad absurdum vi et auctoritate sententia bis 
repetita et falsae propositionis inductio declarant. Sed certissi- 
mum culpae Olympiodori indicium puto, quod ipse totam illam 
Aleibiadis dialogi partem, quam tractatione 21 obscuravit potius 
quam illustravit, tractatione 22 de integro retractat. Utraque 
enim tractatio in explicandis Piaton. Alcib. prior, p. 126 C — 
p. 127 E haeret. Quod quo facilius perspiciatur, initium 
tractationis 22 adscribo. Est hoc: 

Jfloat-ig ovv 9eqi laß. 

y !Aoa (scrib. Idod) ovv qiiUav Xiyeig opovoiav r t Sixovoiav; 
(Platou. Alcib. prior, p. 1260). 'Eneidij TiXog eleyev 6 l4X%i- 
ßiddyg Tr t g noliTixijg imoTi^g Trp> rpiMav, ivrev&ev iliyxei tov- 
tov 6 ^to'AQartjg, ovx Sti ov ßovlerai tovto. alla vo^itiov xtL 

Haec Olympiodorus. Quibus ipse fateri videtur ea, quae 
in proximo consessu dixerit, nihili fuisse. Quo modo autem in 
hac nova tractatione se ipse correxerit, iam supra suis locis 
demonstravimus. 



Digitized by Google 



AUGURALIA 

8CRIPSIT 

PAULUS REGELL 

i. 

Mar. Victorin. p. 26 K. sorix vel saurix avis tributa 
Saturno ab auguribus, quia tarditati et vetustati et senectuti 
convenit: nam et in veter anis maxime versatur locis [et noc- 
tium est] et noctis est maxime primae et quia tempestatis 
nuntius atque index est parvi laris. Saurix avis, quam omnes 
quod sciam recentiores receperunt, neque in auguralium avium 
numero qui erat definitus neque alibi usquam in sermone Latino 
exstat. Contra eiusdem nominis murem summi in auspiciis mo- 
menti fuisse quis est quin sciat? Exempli gratia cf. Plin. n. h. 
VIII 223 : soricum occentu dirimi auspicia annalis refertos habe- 
mus. Val. Max. I ], 5: occentusque soricis auditus Pabio 
Maxtmo dictaturam, C. Flaminio magisterium equitum depo- 
nendi causam praebuit. Quod cum sauricis nomen atque soricis 
idem esse pateat (cf. Serv. Georg. II 30. III 278 et glossaria 
apud Du Cangium), quin pro avis scribendum sit mus equidem 
non dubitandum censco. 

IL 

Fest. p. 344 a: Spiciunt antiquos di[xisse sine prae- 
ßosi]tione testis est Cato in ea quam [habuit in Q. Ther- 
mum de] Septem hominibus: Ut solefit \evitare soti]ivios 
nisi qui sempiterni sunt quos [cum occur]rant nec spi- 
ciunt neque ratos [esse volunt.) Ad haec Muellerus: Sed 



Digitized by Google 



62 



obscurum /amen qui'ii sint sonivii sempiterni. Atque reapse de 
sempiternis soniviis nihil usquani iiobis traditum est. Sonivium 
auteni idem significare quod sonans ba eodem Festo docemur 
p. 290a 31 v. sonivio et p. 297 b 19 v. sonivium tripudium. 
Quodsi vulgarem sempiterni significationein sequamur, scmpitcr- 
num sonivium (signum), h. e. aut quod Semper sonet aut 
seraper adsit sonans, quid sibi velit vix perspici poterit Qua- 
propter ego aliam lectionem potius quam emendationem propo- 
suerim semel terni, ita ut semel, id quod non ita raro evenit, 
proxime ad simul vocem notione accedat: qua lectione saltem 
optimus sensus restituitur. Nam quamquam de augurali terni- 
onis significatione nihil constat, — quae Servius Buc. 8, 75 de 
Iovis trifido fulmine ait, aut posteriorum temporum aut alienae 
superstitionis videntur esse — numerum tarnen auguralium si- 
gnorum non sine dignitate fuisse vel ex Romuli augusto augurio 
satis apparet. Praeterea ne lacuna quidem eius de quo agitur 
loci apud Muellerum recte mihi esse suppleta videtur. Nam ne 
moneam quam inepte illa quos cum occurrant .... esse volunt, 
quae verba ad sonivios referenda sunt, post interiectam enun- 
tiationem posita sint, ipsos sonivios fuisse evitandos ut mala 
signa minime credendum est. Immo sonivia aut eadem auspicia 
erant atque tripudia aut pars horum: cf. Fest. p. 297b 19: 
[sonijvtum tripu[dium, ut ait Appius] Pulcher, quod [sonet, 
cum pullo exci]dit puls quadr[upedive . . .J. Tripudia autem 
usque quaque ratum fecisse omnes consentiuut. Fest. p. 298 b 
26 v. sollislimum. Cic. de div. I 15, 28. Serv. Aen. VI 198. 
Paul. p. 244 v. puls. Unde efficitur non commode suppletum 
esse evitare, quae vox et colore augurali caret et notione Clau- 
dicat. Nam evitare non poterant augures oblativa auspicia, sed 
si quae minus placebant ad se non pertinere dicebant (Serv. Aen. 
XII 259; V 530. Plin. n. h. XXVIII 17), id quod hoc loco 
verbis nec ratos esse volunt significatur. Neque aliter verba ncc 
spiciunt intellegenda sunt. Iam cum sonivia ut bona signa 
impetrienda potius quam evitanda fuisse videautur, me quidem 
iudice hanc fere in sententiam Festi locus restituendus est: Ut 
solent [impetrire son]mos nisi qui semel terni sunt quos 
[cum occur]rant nec spiciunt neque ratos [esse volunt]. 



Digitized by Google 



63 



III. 

Minus confidenter aliam coniecturam protulerim. Pest. 
298 b 26: sollistimum Ap. Pulcher in Auguralis disciplinae 
l. I ait esse tripudium, quod avi excidit ex ore, quod illa fert: 
saxumvc solidum aut arbos viviradix ruit, quae ncc prae 
vitio humani caedanturve iacianturve pellanturve. Verba 
prae vitio mihi non probantur, qui et in usu praepositionis et in 
sententia offendam. Mihi legenti relegentique locum Semper in 
Ulis verbis una vox videbatur latero. Fortasse scribendum sit 
praevortio, quae sane mera coniectura est. Nani praevortium 
alio loco non invenitur: sed et recta analogia conformatum est 
et optimum praebet sensum. Alia autem via atque coniectura 
hui us loci vitio succurri posse non puto. Comprobata quam 
tulimus coniectura utrum pro humani quod Farnesinus habet 
corrigendum sit humano (sc. praevortio) an humauave vi, quod 
auctoribus A. Augustino et Trsino recepit Muellerus, in medio 
relinquo. 

IV. 

Auguralem consuetudinem nonnulla exhibere a vulgari ser- 
mone discrepantia, antiquioris pleraque usus vestigia, quis est 
qui miretur? Atque hoc loco de ob praepositionis usu augurali 
quae adnotentur digna liceat mihi nonnulla paucis attingere. 
Quam enim in pluribus verborum compositis habet notionem, ut 
malam sive adversam actionem indicet, in augurum sermone 
unam videtur retinuisse. Donat. ad Ter. Adelph. IV 2, 8: qui 
malam rem nuntiat, obnuntiat ', qui bonam, ad nun tia /, 
nam ßroprie obnuntiare dicuntur augures qui aliquid mali 
ominis scaevumve viderint. Ab illo verbo frequentissimum ob- 
nuntiationis nomen derivatum est. Atque ut hoc loco ad in 
compositis bonum aliquid significat, sie etiam invenitur in augu- 
ralibus verbis addicendi, admittendi, quae rata auspicia indicant. 
Sed ut ad ob praepositionem redeamus, vitium augurale obvenil 
Cic. Phil. II 33, 83. Liv. VIII 23. 16. Itaque etiam iuges 
auspicium, quoniam mal um erat, obvenire dicitur apud Cic. de 
div. II 36, 77: nos augures praeeipimus, ne iuges auspicium 
obveniat, ut iumenta iubeant diiungere. Diras Plinius appellat 
obstr epentes n. h. XXVIII 11. Sirailiter de avibus occinendi 



Digitized by Google 



64 



verbum usürpatur a Liv. VI 41, 8: quid enim est, st pullt non 
pascentur , st ex cavea tardius exierint, si occecinerit avis. 
Itemque soricum occentus commemoratur locis iam allatis 
Plin. VIII 223, Val. Max. I 1, 5. Quod igitur bona idem verbum 
significatione adhibet Livius X 40, 14 corvus clara voce occi- 
nuit eodem sensu quo procanendi verbum apud Umbros in 
usu erat (Tab. Eugub. VI a 16: sve anclar procanurent cl. 
nota Brealii p. 53 et Buecheleri Umbrica p. 49), non perite videtur 
loqui. In priore Livium loco ut antiquiorem formam perfecti 
sie etiam notionem genuinam servasse putaverim: nam vere 
auguralis forma occanerit s. occinerit sonuisse videtur. cf. Fest, 
p. 270 a v. sumentum: si interim avis canerit cl. Umbrica 
forma procanurent. Postremo etiam obtinere, quod longe 
aliam in communi sermone induit vim, hanc auguralem praepo- 
sitionis notionem profert. Gell. XIII 15, 4: Ideo neque consules 
aut praetores censoribus neque censores consulibus aut praetori- 
bus turbant aut reline?it auspicia ; at censores inter se, rursus 
praetores consulesque inter sc et vitiant et optinent. Etenim 
vitiant et optinent quid aliud est nisi quod paullo ante dictum 
erat turbant aut retinent? Retinendi autem verbum etiam 
apud Plinium //. X 49 eodem significatu reperitur. His ex- 
positis facile apparet loco Pesti supra laudato (p. 344 a v. 
spiciunt) optime suppletum esse \occur\rant, quia de malo 
signo agitur. 



V. 

Novum signorum genus augurum diseiplinae tribuitur Servii 
testimonio ad Aen. IX 20: In au g uralibus libris inier 
ostenta etiam caelum dixisse dicitur. Agitur de certa tem- 
pestatis specie, quam Latini discessum caeli, Graeci xaa^ia 
appellabant, Servius ipse sie interpretatur : Discedere caelum: 
chasma dicit factum, i. e. subitam aeris disruptionem et quen- 
dam recessum . . . Sane chasma est, ita enim Plinius vocat, 
disruptio et quidam caeli recessus (&\. discessus) cf. Plin. n. h. II 
96. Sen. quaest. nat. I 14. Si fides est habenda Servio, verum 
ostentum fuisse hoc Signum, sine ulla dubitatione augurali di- 
seiplinae abiudicandum est et, si quidem verbis Servii his inter 
ostenta . . . dicitur signorum enumeratio quadam avüTr^axog 



Digitized by Google 



65 



forma significatur. hanc in libris auguralibus fuisse veri est mi- 
nime simile. Nam augurali disciplinae quid rei est cum pstentis? 
Malus quidem auctor, Incertus Huschkii qui vocatur, p. 4 haec 
habet : collegium augurum ordo hominum prudentum est qui 
prodigiis publicis praeerant. Testimonium vile, quod imperitiam 
auctoris prodit. At Huscbke haec adnotat p. 139 : haec definitio 
non magnopere placet. Tatnetsi enim de prodigiis etiam 
augures aditi sunt interdum (Liv. II 42J, pleru?nque enim pon- 
tificeSy tarnen longe latius patuit auguralis disciplina, cuius 
partes explicat Cic. d. legg. I. c. [II 8] Cum nostro tarnen 
facere videtur Dionysius anliqq. II 64: zijv de tevccorr/v toi$ 
i^yotfiivoig tcc deoTtefArzta oy^eia aal diatgovoi , tlvwv iari 
fiiprvfAaza 7tQay t uatojv Idiq re •Aal dr^oaia. Hoc tempore nemo 
Huschkio, ne ipse quidem sibi adsentiatur. Livii vates (nam 
augures non nominat) non esse augures iam dudum monuit 
Kubino Untersuchungen über römische Verfassung und 
Geschichte I p. 50 n. 2, cf. Weissenborn ad Liv. 1. 1. Dionysii 
autem ^vv^ara TtQay^dziov quamquam latine sunt ostenta, por- 
tenta, tarnen ne nauci quidem habenda sunt; nam quid verbum 
in Graeco nomine, qui bono ille quidem auctore usus est, sed 
auguralis cum disciplinae tum consuetudinis imperitissimus fuit? 
Nobis standum est in peritorum testium auctoritate, Ciceronis 
Varronis Verrii : hi vero praefracte negant ullam fuisse augurum 
disciplinae seu libris cum ostentis rationem. At fortasse pec- 
caverit Servius in verbo et auctoris sui auspicium vel augurium 
mutavit nomine ostenta. Neque enim tarn acriter fines Romanae 
et Tuscae disciplinarum perspexit, ut in verborum usu ita sit 
diligens; omnia exemplorum plena. Sed quamquam augurii et 
auspicii verbis saepissime res ab augurii disciplina alienas si- 
gnificavit, ostenti tarnen notione auguralem rem ullo loco eum 
significasse non invenio. Verum optimo iudice quaestio potest 
absolvi. Cicero de div. II 28, 60 caeli discessus mentionem 
facit inter portenta cl. § 61, itemque ib. I 43, 97, ubi addit 
haec : quibus portentis magna fopulo Romano bella pcrniciosae- 
que seditiones denuntiabafitur ; inque his omnibus responsa 
haruspicum cum Sibyllae versibus congruebant. Ib. I 44, 99: 
idem contra ostenta nihil disputat exponitque initio belli Mar- 
sici et deorum simulacra sudavisse et disccssisse caelum . . . 
Neque igitur dubium est, quin verum apud Servium ostentum 
habeamus. Quod si ita est, non possumus iudicare in auguralium 

5 



Digitized by Google 



66 



signorum enumeratione illud Signum fuisse, id quod ex Servii 
verbis videtur esse colligendum. Immo haruspicum libris osten- 
tum illud adsignandum est auctore Cicerone. Quapropter pro 
auguralibus libris corrigendum est /ulguralibus libris; qua 
mutatione suus ostento locus restituitur. Neglegentiorem autem 
librarium pro libris satis raris fulguralibus frequentiores 
augurales legisse profecto ininime est mirandum. 



Digitized by Google 



DE ROMANORUM PRECATIONUM CARMINIBUS 

SCRIPSIT 

RTJDOLFTJS PETER 



quot ante annos cum Fridericus Ritschelius versus 
Saturnii leges ad illud tempus haud rectc intellectas ex monumen- 
torum exemplis constituisset *), mox poesis Saturniae spicilegium 
proponens vocem c armen pro significatione sermonis numeris 
adstricti poni autumavit abiecta vulgari opinione , qua veteres 
non vinctam tantum orationem sed etiam formulas conceptis 
verbis pedestri oratione compositas carmina dixisse putabantur; 
itaque cum Saturnio versu nullum antiquiorem apud Romanos 
putaret, vetustissima Romanorum carmiua ad nunc numerum 
rettulit affirmavitque se in multis carminibus a scriptoribus, 
praesertim a Livio et Macrobio, ipso carminis vocabulo addito 
traditis Saturnio numero vindicandis prospera fortuna usum 
esse. 2 ) cui sententiae adversatus est Heuricus Düntzer, qui 
quamquam non potuit non concedere proprio sensu Carmen esse 
id quod caneretur i. e. poetico quodam instinctu pronuntiaretur, 
tarnen mira ratiocinandi perversitate contendit numerorum cogi- 
tationem ab hoc vocabulo omnino alienam esse et quicquid prosae 
orationis cotidianae consuetudinis ieiunitatem excederet id appellari 



*) Titulus Afummianus, prooem. ind. scholar. aestiv. Bonnens. a. 1852 
p. I sq. = Opusc. acad. IV p. 83. 

*) Poesis Saturniae spicilegium I, progr. Bonnens. a. 1854 p. 4 sq. 
= Opusc. p. 298 sq. significaverat autem breviter quid de hao re sentiret 
in Mus. Rhen. nov. IX p. 7 = Opusc. p. 220. omnino Livium vir doctissi- 
mus feracem numerorum quantumvis rudium h. e, Saturniorum esse credebat 
inque eius libris multis locis numeros subesse , ubi indicium metri nullum 
Livius in veterurn monumentorum verbis afferendis faceret; cf. Anthologiae 
latinae corollarium epigraphicum, prooem. ind. Bohol. aestiv. Bonnens. 1853 
p. III = Opusc. p. 238 Poes. Sat. spie. p. 4 = Opusc. p. 298. 

5* 




Digitized by Google 



68 



Carmen 1 ). Ritschelio deinde patrocinatus est Otto Ribbeckius 
ita, ut non solum poesis Saturniae reliquiis ab illo palam pro- 
positis applauderet, sed etiam carmina aliquot Liviana et 
Macrobiana, quae Ritschelius esse Saturnia haud obscure por- 
tenderat, metro adstringendi periculum faceret. *) postea ab 
altera parte Düntzerus' iterum sententiae suae defensor exstitit 8 ) 
atque adsentientem Corssenum*) nactus est. de versu Saturnio 
varie viri docti invita interdum Minerva scripserunt 5 ), in hoc 
vero omnes fere inde a Ritschelio consentire videntur, quod hunc 
Latinorum antiquissiraum patriumque numerum esse credunt : re 
vera non esse praestantissimo Rudolfi Westphali invento declaratura 
est. 6 ) perspexit enim vir doctissimus vetustissimo tempore Italos 
in hunc modum carmina sua condidisse, ut ea longis quos in re 
metrica veterum Germanorum dicere solemus componerent versibus 
hisce legibus subiectis, ut syllabarum quantitatis ratione non 
habita et servato vetere sono verborum syllabis primitivis addito 
(quem logicum dicimus) efficerentur series quaternarum arsium 
in solis vocabulorum sonis consistentium thesibus numero non 
definitis et saepe partim omnibusve oppressis, et ut binae series versu 



') Das Wort Carmen als Spruch, Formel, Lehre. Ein Sendschreiben an 
August Böckh zur Feier des 24. November 1856, in Ztschr. f. d. Gymn. Wes. 
XI p. 1 sqq. 

«) Annal. philol. nov. LXXVIl 1858 p. 199 sqq., cf. eiusdem Quaestiones 
scaenicae p. 348. Saturnio numero aut tota aut aliqua ex parte restituit 
carmina Fetialium Liv. I 32, Carmen rogationis ib. III 64, perduellionis 
legem horrendi carminis ib. I 26, carmina evocationis et devotionis Macrob. 
III 9; carmina Marciana autem Liv. XXV 12. Macrob. I 17, 28 hexa- 
metris descripsit. 

») Zur Lehre vom saturnischen Verse, Phil. XXVIII 1869 p. 230 sqq., 
cf. XXX 1870 p 444 sqq. 

*) Ausspr. II 9 p. 962 adn. assecla horum etiam H. Iordanus est 
Kritische Beiträge zur Geschichte der latein. Sprache Berol. 1879 p. 178 sqq. 
cf. Madvigius Verfassung und Verwaltung des röm. Staates II Lips. 1882 
p. 595 •• Charakteristisch für alle gottesdienstlichen Handlungen bei den Römern 
war strenge, die geringsten Einzelheiten umfassende Bestimmtheit in Form 
und Wort (ritus, rite, verba concepta, Carmen). 

b ) cf. Corssenus 1. 1. Teuffelius Lit. rom. hist.* § 62. L. Havetus De 
Saturnio Latinorum versu Paris 1880 p. 455 sqq., qui Garrucciura Sylloge 
inscript. latinar. aevi Romanae rei publicae usque ad C. Iulium Caesarem 
plenissima Aug. Taurin. 1877 p. 37 sqq. et H. Buchholtzium Priscae la fini- 
ta Iis originum libri III. Berol. 1877 p. 311 sqq. omisit 

u ) A. RosBbach und K. Westphal Metrik der Griechen II* p. 36 sqq. 



Digitized by Google 



69 



longo conecterentur ita, ut et hemistichia et toti versus verborum 
sententiis se accommodarent: posse tarnen hemistichia interdum 
etiain singulatim poni. quibus accedit alliterationis usus haud 
eadem legis severitate adstrictae illius quidem, sed qua saepissime 
vocabula vel vicina vel verbis seiuncta distinguantur et inter se 
coniungantur opponanturve. *) intellectum igitur est in versibus 
pangendis veteres Italos cum veteribus Germanis proxima 
cognatione coniunctos esse 8 ), novae vero doctrinae insigne 
exemplum Westphalius proposuit tabulae Iguvinae VI B 57 
sqq. 8 ) precationem, cui subiunxit eam qua Cato de agrtc. 
141 agricolam in fundi lustratione Martern patrem precantem 
facit, tanta in utraque restituendi facilitate et elegantia, ut hac 
re totam veritatem adeptus esse comprobetur. 4 ) quamquam 

») Westphalius p. 36 : Es ist das freilich kein den ganzen Vers durch- 
dringendes Gesetz; nur von Zeit zu Zeit sehen wir zwei, bisweilen auch drei 
Wörter, auf denen ein besonderer logischer Nachdruck ruht, meist in unmittel- 
barer Folge, aber auch bisweilen, wenn sie durch Wörter von einander getrennt 
sind, mit demselben Anlaute versehen. 

a ) ib. p. 37: Dagegen fügt sich Alles dem Masse der altgermanischen 
Langzeile (resp. Kurzzeile), wenn auch in der Vertheilung der Alliteration 
eine andere Norm angewendet ist. 

*j M. Breal Les tables Eugubines p. XL VI. F. Bückeier Umbrica 
Bonn 1883 p. 98-101. 

*) carmina haec sunt 
Serfe Martie 

Prestota Serfia \ Serfer Martier 
Tursa Serfia \ Serfer Martier 
totam Tarsinatem \ trifo Tarsinatem 
5 Tuscom Naharcom \ Iabuscom nome 
totar Tasinater \ trifor Tarsinater 
Tuscer Naharcer \ Iabuscer nomner 
nerf sihitu \ an-sihitu 
iovie hostatu \ an-hostatu 
10 tursitu tremitu \ hondu holtu 
ninctu nepitu \ sonitu savitu 
preplotatu \ previlatu. 

Mars pater te precor 
quaesoque uti sies f volens propitius 
mihi, domo \ familiaeque nostrae. 
quoius rei ergo 
5 agrum terram \ fundumque meum 
suovitaurilia | circumagi iussi, 
uti tu morbos \ visos invisosque 



Digitized by Google 



71 



a sacerdotibus condita essent. 1 ) et cum Romaiii in rebus ad 
deorum cultum pertinentibus tanto essent antiquitatis retinendae 
studio, ut exempli gratia etiam Ciceronis Horati Quintiliani 
temporibus pontificum libri summae vetustatis effigiem praeberent 8 ), 
magna nimirum spes erat in precationibus quae certis argumentis 
sacerdotibus tribui possent 3 ) veterem poesis sacrae morem 
servatum esse, neque deterritus sum Iordani asseveratione nude 
iacta*) in precationibus nusquam nec poeticum colorem nec versus 
apparere; nam verborum elegantiam non quaerebam, de metrica 
ratione ut cogitarem illud ipsum adducebat, quod precationes 
non semel a scriptoribus carmina dicuntur. 5 ) neque spes me 
fefellit ; contigit enim ut apud scriptores nonnulla Italici rhytbmi 
carmina reperirem. de quibus breviter, ut necessitas flagitat, exponam. 

Iam ut a Catone ordiar, Düntzerus 6 ) Westphalium cavillatus 
est, quod non ceteras quoque precationes a Catone maxime c. 
134 et 139 descriptas versibus inclusisset; nempe diffisus est illi 

*) hoc in Umbricis canninibus per se apparet; Caionem autem sacri- 
ficiorum ritus c. 132. 134. 139. 140. 141 praeceptos e pontificum libris 
petivisse optiuie E. Lübbertus Commentationes pontißcales Berol. 1859 
p. 8 sq. A. Bouche-Leclercqius Les pontifes de Vancienne Rome Parin. 1871 
p. 70 I. Marquardtiu8 Staatsverw. III p. 172 adn. 7 intellexerurat. 

a ) Cic. de or. I 43. Hör. ep. II 1, 18 sqq. Quintil. VIII 2, 12 cf. 
Marius Victorin p. 12 K. 

s ) comprecationes deorum quae ritu Romano fierent expositas fuisse in 
libris sacerdotum populi Romani Oellius XIII 22, 1 narrat, et sacerdotes 
publicos magi8tratibus precantibus verba praeire Bolitoa esse nota res est, 
cf. locorum collectionem apud B. Modestowium Der Gebrauch der Schrift 
unter den römischen Königen Berol. 1871 p. 49 et Marquardtium Staats- 
verw. III p. 172. 

*) 1. 1. p. 181 sq. 

*) Liv. XXXIX 15 sollemne Carmen precationis, quod praefari prius- 
quam pcpulum adloquantur magistratus solent. Valer. Max. IV 1, 10 de 
Africano : qui censor eum lustrum conderet inque suovitaurilium sacrificio scriba 
ex publicis tabulis sollemne ei precationis Carmen praeiret . . . protinus in 
publicis tabulis ad hunc modum Carmen emendari iussit. Seneca consol. ad 
Marc. 13, 1 consecrationis precationem sollemnia pontificalis carminis 
verba dicit. ceteros locos dabit Düntzerus Das Wort carmen sq. p. 9 sq. 
cf. Hör. c. I 2, 26 sqq. prece qua fatigent 

virgines sanctae minus audientem 
carmina Vestam? 
Serv. Aen. VIII 260 [. . . cum ipse Hercules rem divinam faciens preces 
praecaneret , quas Potitius diceret sq.], 

fl ) Philol. XXVHI p. 231. 



Digitized by Google 



70 



praeter Ioannem Huemerum 1 ) et Fredericum Allenium') viri 
docti antiquissimum hoc carminum Italicorum genus neglexerunt 
vel etiam irriserunt 8 ) inveteratam scilicet de Saturnii mimeri 
origine sententiam amplexi. *) at circumspiciendum potius erat, 
num alia praetera carmina domestica arte composita in litteris 
exstarent. hoc mihi munus suscipienti illud maxirai momenti esse 
videhatur quod Umbrorum et Romanorum carmiua quae dixi 



viduertatem \ vastitudinemque 

calamitates \ intemperiasque 
10 prohibessis, defendas ! averuncesque ; 

utique tu fruges frumenta, \ vituta virgultaque 

grandire dueneque \ evenire siris, 

pastores pecuaque \ salva servassis ; 

duisque duonam salutem \ valetudinemque 
15 mihi, domo \familiaeque nostrae: 

harumct rerum ergo 

fundi, terrae \ agrique mei 

lustrandi lustrique \ faciendi ergo, 

sie uti dixi, 
20 [Mars pater] tnacte \ hisce lactentibus 

suovitaurilibus | immolandis esto. 

l ) Untersuchungen über die ältesten lateinisch 'Christlichen Rhythmen, 
Vindob. 1879 p. 1 sqq. 

") Ueber den Ursprung des homerischen Versmasses , in Ztschr. f. vgl. 
Spr. F. XXIV 1879 p. 58t sqq. 

*) Düntzerus in Philol. XXVIII p. 230 sq. lordanus 1. Lp. Ift7 sqq.: 
Zur Beurtheilung der ältesten sacralen Poesie. § 1 Alliteration und Stabreim. 
de Iordano iudicium cui adsentiar fecit Huomerus 1. 1. p. 2 adn. 4. 

*) Saturnium consentaneum est Graecanicae artis metricae in linguae 
Latinae asperitatem ingruentis vetustissimum esse documentum, quippe qyi 
syllabarom quantitatem sequatur et verborum sonum e poesi repellere 
studeat. cum id haud intellegerent, in hoc versu verborum sonum dominari 
putaverunt cum alii tum Teuffelius Annal. philol. nov. LXXVII 1858 
p. 281, C. Fr. Hermannus Culturgeschichte der Griechen und Römer 
II p. 57, et ipse Westphalius autea in hac sententia fuit Ueber die 
Form der ältesten römischen Poesie. Tubing. 1852 p. 50 sqq. novissimo 
tempore hanc opinionem amplexus est O. Kellerus Der saturnische Vers 
als rythmisch erwiesen. Lips. 1883. haud ignoro hodie neminem fere 
credere Latinos Graecorum arte metrica magistra syllabas ponderare di- 
dicisse, cum statim ab initio eos ad syllabarum mensuras versus fecisse 
censeant ; cf. Corssenus Auspr. II * 948 sqq. iam vero non solura hoc secus 
se habere Westphali beneficio seimus, sed etiam demonstravit (p. 40 sqq.), 
qua ratione Saturnius versus e longo Italomm versu natus esset. 



Digitized by Google 



72 



in hi8 rem suam feliciter gerere licere. sed haec incautius quam 
verius prolata sunt, nam istae quoque preces domestico Italo- 
rum rhythmo compositae sunt. 1 ) ut agrioolae lucum conlucanti 
c. 139 hoc precationis Carmen praecipit*): 

si deus si dea es \ quoium illud sacrum est, 

ut tibi ius est \ porco piaculo 

facere illiusce sacri j coercendi ergo, 

harumque rerum ergo 
5 sive ego sive quis \ iussu meo fecerit, 

uti id rede \ /actum siet; 

eins rei ergo 

te hoc porco \ piaculo inmolando 
bonos preces \ precor uti sies 
10 volens propitius \ mihi domo 

familiaeque meae \ liberisque meis. 
harumce rerum ergo 
macte [istoce] \ porco piaculo 
inmolando esto. 

in quo quasi precandi Tvnovg adhibita vides hemistichia harumce 
rerum ergo, eius rei ergo, volens propitius, mihi domo, precor 
uti sies et alliterationis usum deprehendis in vocibus si deus 
si dea es, porco piaculo, preces precor. damni tarnen aliquid 
v. 13 tulis8e videtur, ubi pro macte hoc quod e codicibus edi- 
tum est macte istoce posui, cf. macte istace dape in Iovis Da- 
palis precatione. deinde in agri lustratione facienda antequam 
Martern precentur, is qui suovetaurilia circumagit iubetur hoc 
carmine uti 8 ) : 

cum divis volentibus \ quodque bene eveniat , 

mando tibi \ Mani uti illace 

suovitaurilia \ fundum agrum 

terramque meam \ quota ex parte 
5 sive circumagi \ sive circumferenda 

censeas uti \ eures lustrare. 



recte id Allenius 1. 1. p. 586 indieavit, sed non persecutus est. 

*) lucum conlucare Romano more sie oportet, porco piaculo facito, sie 
verba coneipito si deus . . . esto. t ex tum ut par est Keilianum adhibeo. 

*) c. 141 agrum lustrare sie oportet, imßera suovitaurilia circumagi: 
cum divis . . . lustra\re. Janum Iovemque vino /rae/amino. sie dicito M a r s 
Pater te precor sq. 



Digitized by Google 



73 



animadvertas alliteratioues mando . . Mani, circumagi . . 
cir cum ferenda , censeas . . eures, de altero v. 6 heinistichio 
dubitari possit num rhythmo sufficiat censeas uti; omnem dubi- 
tationem levis mutatio uti tu eximet, cf. in Martis precatione 
v. 7 uti tu tnorbos. in v. 5 quod Keilius suspicatus est legen- 
dum esse circumagi iubes, nullam necessitatem eum in hanc 
opinionem duxisse arbitror. 

Neque ceterae quidem precationes illis quas tractavimus 
breviores rhythmi Italici legibus alligari non patiuntur. veluti 
Iovem Dapalem his carminibus precantur l ) : 

Jupiter Dapalis Iupiter Dapalis 

quod tibi fieri \ oportet in macte istace dape I pollu- 



cenda esto, 
macte vino \ inferio esto 



domo 

familia mea \ cutignam vini 

dapi 

eius rei ergo 
5 macte illace dape \ pollu- 
cenda esto. 

et in porcae praecidaneae immolatione preces sie coneipiunt 2 ) : 



Jane pater 

te hac strue \ ommovenda 
bonos preces \ precor uti 

sies 

volens propitius \ mihi libe- 
risque meis 
5 domo familiaeque meae. 

Jane pater 

uti te strue \ ommovenda 
bonas preces \ bene precatus 

sum, 

eiusdem rei ergo 
5 macte vino inferio esto. 



Iupiter 

te hoc ferto \ obmovendo 
bonas preces j precor uti 

sies 

volens propitius '■ mihi libe- 
risque meis 
5 domo familiaeque meae. 
mactus hoc ferto. 

Iupiter 

macte isto \ ferto esto 
macte vino \ inferio esto. 



*) c. 132 dapem hoc modo fieri oportet. Iovi Dapali culignam vini 
quantam vis polluceto. eo die feriae bubus et bubulcis et qui dapem facient. 
cum pollucere oportebit , sie facies Iupiter . . . po l lue endo esto. manus 
interluito, postea vinum sumito: Iupiter . . . inferio esto. Vestae si 
voles dato, daps Iovi assaria, ßecunia , urna vini. Iovi caste profanato sua 
contagione. 

*) C 134 priusquam messim facies porcam praecidaneam hoc modo fieri 
oportet. Cereri porco femina, priusquam hasce fruges condas far, triticum , 



Digitized by Google 



74 



per se apparet in tantillis precibus alliterationis frequen- 
tiam requiri non posse; insignita ea sunt verba preces precor, 
mihi liberisque meis, bonas preces \ bene precatus. pontifices 
in precatiönibus dicere solitos esse macte hoc vino \ in/er io 
esto apud Serv. Aen. IX 641 legimus: in pontificalibus sacri- 
ficantes dicebant deo macte hoc vino in/er io esto, cf. 
Arnob. VII 31. operae pretium est etiam verba ipsa depromere, 
quibus cum vinum datur uti ac supplicare consuetudo estmactus 
hoc vino inferio esto. in Iovis Dapalis comprecationis prioris 
v. 5 ut hac eicerem effecit Dosterioris v. 2. 

Transeo ad Maitis precationis similitudinem qnandam. ex- 
stat enim apud Festum p. 210 glossa baec pesestas inter alia 
quae inter precationem dicuntur, cum fundus lustratur, sig- 
nißcare videtur pestilentiam, ut intellegi ex ceteris possit cum 
dicitur avertas morbem morte?n labern nebulam impe- 
tiginem; cui quae ratio sit cum Catoniana precatione vix 
intellegi potest; sed baud dubito quin e sacerdotum libris verba 
repetita sint. in bac igitur manifestissima longorum versuum 
vestigia apparent; nam quam vis non tradatur quem locum vox 
pesestas inter precationis verba tenuerit 1 ), tarnen suapte sponte 
hi prodeunt versus 

. . . . | . . avertas 
morbum mortem \ labern nebulam 
impetiginem \ pesestatemque, 
qui artissimo et rerum et rbythmicae rationis vinculo cum Martis 
comprecationis versibus 7 sqq. conectuntur. 

Eundem apud Festum duobus praeterea locis singula hemi- 
sticbia versus longi Italici leguntur, p. 309 sub vos placo in 
precibus fere cum dicitur significat id quod supplico, ut in 
legibus transque dato et endoque plorato et Paul. p. 190 



hordeum, fabam, semen rapicium. iure vino Iano Iovi Iunoni praefato, prius- 
quam porcum feminam immolabis. Iano strutm otnmoveto sie: Jane , . . 
meae. fertum Iovi ommoveto et mactato sie: Iupiter,..ferto. postea Iano 
vinum dato sie: Iane . . esto; postea Iovi sie: Iupiter . . . esto. postea por- 
cam praecidaneam inmolato ubi exta prosecta erunt, Iano strutm ommoveto macta- 
toque item, uti prius obmoveris. Iovi fertum obmoveto mactatoque item, uti prius 
feceris. item Iano vinum dato et Iovi vinum dato, item uti prius datum ob struem 
obmovendam et fertum libandum. postea Cereri exta et vinum dato. 
') post avertas inserit ßouche-Leclercqius 1. 1. p. 74. 



Digitized by Google 



75 



ob vos sacro in quibusdam precationibus est pro vos obsecro, 
ut sub vos placo pro supplico. sub vos placo et ob vos 
sacro iusta hemistichia sunt, videntur autem theses tunc 
maxime opprimi, cum summam et gravitatem ille qui precatur 
vult consequi. 

Quae modo explicavi carmina Catoniana carminumque frustula 
in Festi antiquitatis penu servata nemo adhuc in iudicium 
vocaverat, idemque cadit in carmina duo Liviana. P. Deci 
dico precationem qua se ad Vesuvium montem devovit et Scipi- 
onis Africani in Africam proficiscentis preces. de P. Decio 
Livius VIII 9, 4 sqq. narrat haec: in hac trepidatione Decius 
consul M. Valerium magna voce inclamat. „deorum" inquit 
„ope, M. Valeria opus est, age dum, pontifex publicus 
populi Roniani, praei verba, quibus me pro tegionibus 
devoveam." pontifex eum togam praetextam sumere iussit et 
velato capite manu subter togam ad mentum exserta super 
telum subiectum pedibus stantem sie dicere — iam quae se- 
quuntur precantis verba tali ratione numerum Italicum sequi 
iubeo : *) 

Iane Iupiter \ Mars pater Quirine 
Bellona Lares \ divi Novensiles 
di Indigetes divi \ quorum est potestas 
nostrorum hostiumque \ diique Manes, 
5 vos precor vener or \ veniam peto 

oroque uti populo \ Romano Quiritium 
vim victoriam \ Prosper etis 
hostesque populi I Romani Quiritium 
terrore formidine J morteque afßciatis. 

10 sicut verbis \ nuneupavi 
ita pro re ' publica [populi 
Romani] Quiritium j exercitu tegionibus 
auxiliis populi \ Romani Quiritium 
legiones auxiliaqtie [ hostium mecum 

15 diis Manibus \ Tellurique devoveo. 

') adnotatio critica selecta ex ed. Weissenb.: A = cod. Mediceus, 
C = cod. Parisinus. 

5. 6 peto oroque Forchhammer peto feroque codd. 7 victoriam A Love- 
lianua 4 victoriamque cett. codd. 1 1 . 12 pro re publica [populi Romani] 
Quiritium (ironovius, probavit nupor Cobetus Mnemos. n. s. X 1882 
p. 102 pro r. p. quiritium A C all. 



Digitized by Google 



76 



quae omnia cum ultro versibus hemistichiisque se accommö- 
dent, hac re a me optimo iure se pro specimine carminis ') haberi 
arguunt, neque vereor ne quis alliterationibus rarius obviis — 
sunt autem hae Iane Jupiter, Duellona*) . . divi, di . . divi, 
vos precor venerar j veniam peto, vim vicloriam, fortnidine ad- 
ficiatis, publica populi, diis . . devoveo — argumento contra 
me utatur; non enim potest iis abundare precatio illa, in qua 
certae res certis verbis nulla alliterationis cognatione coniunctis 
nominandae sint. denique precationis fides omni dubitatione 
exempta est; cum enim a Livio pontificis, qui verba praeierit, 
nomen ponatur et P. Decii se devoventis habitus accurate 
describatur, deinde c. 10, 11 sqq. iuris sacri de devotione prae- 
cepta exponantur, consentaneum est precationis Carmen non ab 
annalium scriptoribus esse lictum 8 ), sed una cum ritus descripti- 
one e pontificum libris, ad quos tota haec religio pertinebat, 
esse desumptum 4 ) neque puto diversum ab illo quod suis tem- 
poribus exstitisse Plinius n. h. XXVIII 12 testatur: durat in- 
menso exemplo Deciorum patris filiique quo se devovere Carmen. 
cum v. 6 conferendus est Paul. p. 67 dici mos erat Romanis 
in omnibus sacrificiis precibusque populo Romano Quiri- 
tibusque quod est Curensibus % quae civitas Sabinorum po- 
tent issima fuit, ubi paulo aliter ac nostro loco versus longus 
efficitur populo Romano \ Quiritibusque. 

Nec deest certum disputandi fundamentum in precatione 
P. Corneli Scipionis Africani, quam praebet Livius XXIX 27, 
1 sqq. nam ne hanc quidem ficticiam esse facile tibi persuade- 
bis, si ad rerum concinnitatem verborumque sollemnitatem dili- 
genter attenderis. et cum hoc Livi caput recte a L. Kellero 6 ) 
Coelio Antipatro assignatum sit, hunc vero Scipionis Africani 

l ) devotionis c armen Livius V 41, 3 memorat: sunt qui Af. Fabio 
pontifice maximo praefante Carmen devovisse eos se pro patria Quiritibusque 
Romanis tradant. 

*) antiquiorem nominis formam olim in carmine lectam esae per se 
intellegitur. 

*) quales e. gr. finxerunt precationes Hersiliae Gell. XIII 23, 13 
(e Cn. Gellii annali tertio) alliterationibus abundantem, Romuli fines templi 
Iovis Feretri designantis Liv. I 10, Coclitis ib. II 10, Catnilli Veioe ag- 
gredientis ib. V 21, L. Pinari ib. XXIV 38. 

4 ) in hac sententia etiam Bouche-Leclercqium 1. 1. p. 162 esse video. 

R ) Der zweite punische Krieg und seine Quellen. Marburgi 1875 p. 
112. 124 : 



Digitized by Google 



77 



maioris commentarios in historia belli Punici secundi compo- 
nenda expilasse ab eodem 1 ) et 0. Gilberto 2 ) demonstratum sit, 
apparet precationem de qua agimus ex bis esse repetitam et re 
vera illam ipsam esse, qua Scipio praeeunte sine dubio verba 
pontifice usus sit, ut hoc quoque Carmen sacerdotale artificium 
sit. iam F. Friedersdorffius 5 ) buic carmini Saturnios versus 4 ) 
subesse suspicatus est; sed praeterquam quod verborum ordinem 
varie rautavit, addere haud pauca debuit, ut versus consequere- 
tur, alia autem quae in codicibus esse postea cognitum est 
nimirum desunt, ut tota res ex arbitrio pendeat. quod crimen 
non subire mihi videor si versus longos inesse carmini credo: 5 ) 



') p. 77—126. 189-192. 

*) Die Fragmente des L. Coelius Antipater in Annal. phil. nov. suppl. 
X p. 392 sqq., cf. W. Sieglinus Die Fragmente des L. Coelius Antipater 
ib. XI p. 54. 

*) Livius et Polybius Scipionis rerum scriptores, diss. Gotting. 1869 
p. 37 sq. 

*) nempe hosce: 

[o] divi diva/que — [qui] marid terrdsque 
Colitis [caelümque urbefsque] — vös precdr quaes&que, 
uti quae in med imperio — ge'sta sunt gerüntur 
ea mihi poplö plebique — Römdnae söciis 
5 et nömini litino — qui popli Romdni 

et qui mdam se'ctam — Imperium aüspiciümque 
terrd mari dmnibüsque — [drmis equisque] 
secüntur be"ne verrüncent — edque vis ömnia 
bene itive'tis bonis — aüxitis aüctibus 
10 salvös inc6lome"sque - victis pe'rduillibus 
victör/s decordtos — spoliis pra/da onus tos 
triumphdntes mecum dömos — reduces sistdtis. 
inimicorum höstiümque — cöpiam ulclscenddrum 
faxitis quadque pöplus -- Cdrthäginie'nsis 
15 in ctvitdtem ntstram — fdcere est molitus ea üt mihi 
poplöque in clvitdtem — Cdrthdginiensium 
exempla ede'ndi de"tis — [vim] facültate'mque. 
iacilc in hanc suspicionem adduci poterat, quod multa saepe versus longi 
hemistichia ad similitudinem hemistichiorum Saturnii proxime accedunt, 
cf. Westphaliu8 p. 40. 

5 ) Liv. 1. 1.: tum Scipio silentio per praeconem facto divi divaeque 
inquit qui . . . detis. secundum has preces cruda exta victimae , uti mos est, 
in mare porricit tübaque signum dedit proficiscendi. — adnotatio critica ex 
editione Luchaiana selecta: P = cod. Puteanus sive Paris. 5730. H = cod. 
Harleianua 2684. V = cod. Vaticanus Palat. 876. R = consensus codicum: 
a = Lond. Burney 198, ß = Lond. Harl. 2781, y = Venet. Marc. 364, 



Digitized by Google 



78 



divi divaeque 

qui maria terrasque \ Colitis, vos precor 

quaesoque uti quae \ in meo imperio 

gesta sunt geruntur \ postque gerenlur, 
5 ea mihi pofulo '■• plebique Romanae 

sociis nominique \ Lalino, qui [rem 

publicum] populi Romani quique meam 

sectam imperium \ auspiciumque 

terra mari } amnibusque secuntur, 
10 bene verruncent \ eaque vos omnia 

bene iuvetis, bonis auctibus 

auxilis, sahos \ incolumesque 

victis perduellibus \ victores [ . . ] 

spoliis decoratos \ pracda onustos 
15 reduces sistatis, \ inimicorum hostiumque 

ulciscendorum \ copiam faxitis. 

quaeque populus Carthaginiensis 

in civitatem nostram \ facere molitus est, 

ea ut mihi \ populoque Romano 
20 in civitatem \ Carthaginiensem 

exe?npla edendi \ facultatem detis. 

vides haec et ipsa rhythmi vincula sponte subire et demon- 
strare me non temere egisse. versus 6 sq. verba rem publicam 
in solo codice V ^publice rei cod. H) verborum populi Romani 
loco servata iniuria Lucbsius cum ceteris editoribus abiecit, cum 
codicis vestigia osteuderent scriptum olim fuisse r. p. p. r. i. e. 
retn publicam populi Romani, quod recepi ; in versu autem 9 
quod vocem amnibus recentiorum editorum plurimi pro spuria 
habuerunt, non magis huius suspicionis quam ceterorum tenta- 
minum idonea causa reperitur. idem dicendum est de G. Land- 



8 = Laurent. LXIU 17, « = Laurent, ol. Abb. Flor. 263. F = cod. Floren- 

tinuB Laurent. LXXKIX inf. 1. 

4 postque gerentur (geruntur Hj HVR, om. FF 6.7 gut [rem 
publicam] populi Romani] qui populi r. omnes codd. nisi quod 
publice rei H rem publicam V — 9 mari amnibusque hbri, marique 
8Crip8it amnibusque autem in omnibusque mutavit et post nominique 
Latino inseruit Heidi us Observ. in diff. quosd. vet. script. locos 
Suidnic. a. 1849; idem hoc proponit vel amnibusque in omnibus 
mutandum et post secuntur transponendum Madvigius Em. L. p. 422. 



Digitized by Google 



79 



grafio l ), qui vocem montibus inter mar i et amnibusque inserit ; 
inter eos enim scriptorum locos, quibus innititur, et precationis 
nostrae concepta verba nulla intercedit ratio, alliterationum 
numerus non parvus est: divi divaeque, quaesoque . . quae, 
gesta . . geruntur . . gerentur, populo plebique, publicam populi, 
Imperium auspüwmque, bene . . bom's, victis . . victores civitaiem 
Carthaginiensem, exempla edendt. versus 13 alterum heim- 
stichium voce vidorcs non expletur; quid exciderit ne divioando 
quidem assequi possumus. 

A Livio pergo ad Macrobiura et ipsum, si Ritschelium et 
Ribbeckium audis, feracem Saturniorum; nam quae apud eum 
III 9, 6 sqq. leguntur carmina evocationis et devotionis, ea 
Saturnio numero incedere Ritschelium fecisse testimonium, Rib- 
beckium demonstrare conatum esse supra dixi. sed profiteri 
coactus est vir doctissimus nunc non nisi frustula Saturniorum 
carminum elici posse. 2 ) ut vero ad banc sententiam accedam a 



l J De figuris etymologicis linguae latinae, in Actis Erlangens. 11 p. 3 
adn. R et p. 610 iterumque in AnnaL philol. nov. CXXV 1882 p. 422 n 4, 
ubi sibi Luchsium et Dombartum adsentiri testatur. non fugit Landgrafiura 
precationura sollemninm quarum singula membra summa aequabilitate con- 
formata alliteratione quasi vinculo quodam inter se conexa essent exemplum 
luculentissimum atque artificiosissimum precationis carmen Scipionis esse 
P- 2). 

■) in carmine evocationis: 

si dlvos si divast — cui poplu' clvitdsque 

ille qui ürbis huius populique — tüte/dm rec/pisli 
precör vernror venidmque - d vobls peto üt vos 

* 

acce'ßtiör ßrobdti — örque sit, mihique 
* 

ita s( faxitis, vöveo ~ te"mpla me" factürum, 

in carmine devotionis: 

eas ürbe's agrösque — cdpita aetdtesque eörum 
* * 

eosque ego vicdriös pro — me fide" magistrdtu 

nostris do d&vcrveo üt me — medm fidem imperiümque 
legiönem exe'rcitümque — ndstrum qui in Ais re"bus 
geründis sunt, bene sdlvos — sirltis /sse. 

Tellus mdter ttfque — lüppiter dbtestor 



Digitized by Google 



80 



me impetrare non possum *), quoniam talem verborum corrupti- 
onem, qualis versus Saturnios plerosque absorbuerit, ipsa carmiua 
abnuunt: non repudiant versus longos Itabcos, quos sie licet 
restituere in priore 2 ) 

si deus si dea est 

cui popräus civitasque \ Carthagin iensis 

est in tulela, \ teque maxime ille 

qui urbis huius \ populique tiitelam 

reeepisti, \ precor venerorque 

veniamque a vobis j peto uti vos 

populum ctvitatemque j Carthaginiensem 

deseratis, \ loca templa sacra 

urbemque eorum relinquatis, 

absqtie hts abeatis ; etque populo civitati 

metum formidinem \ obtivionem [que] 

iniaatis, \ propttiique Romain 

ad nie meosque \ venia tis, 

nostraque vobis \ loca templa sacra 

urbs aeeeptior \ frobatiorque sit, 

mihtque populoque Romano \ militibusque meis 

fraepositi sitis, \ uti sciamus 

intelligamusque : \ si ita feceritis, 

voveo vobis templa ' ludosque facturum. 



l ) de Satumiis etiam Havetus 1. 1. p. 512 s. v. si et p. 493 s. v. Dis 
ßater dubitavit. 

a ) Macrob. 1. 1.: sed videndum ne quod nonnulli male aestimaverunt nos 
quoque confundat opinantes uno carmine et evocari ex urbe aliqua deos et ipsam 
devotam ßeri civitatem. nam repperi in libro quinto rerum recondi- 
tarum Samtnonici Sereni utrumque Carmen, quod ille se in cuiusdam 
Furii vetustissimo libro repperisse professus est. est autem Carmen 
huius modi quo di evocantur cum oppugnatione civitas cingitur: si deus . . . 
facturum. in eadem verba hostias ßeri oportet auetoritatemque videri extorum, 
ut ea promittant futura. — 

adnotatio critica. P = cod. Parisinus, ß = cod. Bambergensis. 
11 oblivionem[que] que addidi 12 propitiique scr. cum Huscbkio 
lurispr. anteiust} p. 12 adn. 1 proditique BP Vg. 17 post prae- 
positi sitis Huschkius 1. 1. adn. 2 inaerit idque faciatis extis. 



Digitized by Google 



81 



in altero 1 ): 

Dispater Veiovis Manes 

sive quo alio nomine j fas est nominare, 

ut omnes illam \ urbem Carthaginem 

exercitumque quem me 1 sentio dicere 
5 fuga formidine \ terrore conpleatis, 

quique adversu?n legiones 1 exercitumque noslrum 

arma telaque I ferent, uti vos 

eum exercitum \ eos hostes 

eosque homines \ urbes agrosque 
10 eorum et qui | in Iiis locis 

regionibusque agris \ urbibusve habitant 

obducatis, lumine \ supero privetis, 

exercitumque hostium \ urbes agrosque 

eorum quos ?ne \ sentio dicere, 
15 uti vos eas \ urbes agrosque 

capita aetatesque \ eorum devotas 

consecratasque \ habeatis 

ottis legibus ] quibus quandoque 

hostes maxime \ sunt devoti. 
20 eosque ego vicarios 

pro me [meaque] fide \ magistratuque meo 

pro populo Romano \ exercitibus 

legionibusque nostris \ do devoveo, 

ut me meamque ßdem j imperiumque 
25 legiones \ exercitumque nostrum 

qui in his rebus \ gerendis sunt 



l ) Macrob. 1. 1. 9 sqq.: urbes vero txercitusque sie devoventur tarn 
numinibus evocatis , sed dictatores imperatoresque soli possunt devovere his 
verbis: Dispater . . . obtestor. cum Tellurem dicit, manibus terram 
tangit'. cum Jovem dicit, manus ad caelum tollit: cum votum reeißere dicit, 
manibus pectus tangit. — 

adnotatio critica. 

4 quem ego me codd. ego delevi 12 obducatis scr. cum Huachkio 1. 
1. adn. 4. abducatis (abdicatis P) B 16 pro capita aetatesque 
Huschkio 1. 1. adn. 5 legendum videtur habitatoresque 19 hostes 
maxime sunt devoti scr. sunt maxime hostes devoti codd. vg. 21 
[meaque] addidi 27 restituendum opinor salvos servetis, nam 
quod si sequitur, facile esse potuit adglutinari ex utroque Büchel er 
Annal. philol. nov. CXI 1875 p. 340 = Umbrica p. 83. 32 ante 
Tellus Huschkius 1. 1. adn. 6 te supplet. 

6 



Digitized by Google 



82 



bene salvos t sirilis esse, 
si haec ita faxitis 

ut ego sciam sentiam intelleg amque 
30 tum quisquis hoc votum j faxit übt faxit, 

rede factum esto ovtbus atris tribus. 

Tellus mater teque j Jupiter obtestor. 
in carmine evocationis praeter voculam que in v. 11 addi- 
tam nulla mutatione opus erat, in carmine devotionis levi manu 
versatus ego uncis inclusi (v. 4) cli. v. 14 et meaque addidi 
iv. 21) eil. v. 24 flagitante utrumque hemistichiorum ratione, 
qua adductus v. 19 verborum ordinem mutavi. Huschkii ut 
pleraque arbitraria visa sunt, ita verborum idque facialis extis 
ne sensum quidera assecutus sum. Büehelerus autem, qui 
verba bene salvos sirilis esse Umbrorum salvo seritu = 
salvoni seruaveris similibusque Italorum precationibus, ubi 
deos rogant ut hunc illumve salvum servent. adaptare studet, 
non codicum scripturam, sed ipsum Carmen emendasse videtur. 
alliterationes in altero carmine insunt den s . . dea, civilasque 
Carthaginiensis, tutela teque, veniamque . . vobis . . vos, civi- 
tatemque Carthaginiensem, urbemque eorum, absque . . abeatis, 
me meosque, urbs acceptior, militibusque nteis, voveo vobis; in 
altero nomine . . nominare, omnes illam urbem, fuga formidine, 
eum exercitum, urbes agrosque (ter), agris urbibusve, aetates- 
que eorum, quibus quandoque, eosque ego, tue [meaque], 
magistratuque meo, do devoveo, me meamque, salvos sirilis, 
sciam sentiam, faxit . . faxit, ovibus atris, Tellus . . teque. 
quaerendum nunc est de carminum origine. cum desumpta ea 
esse ex libro quinto rerum reconditarum Sammonici Seren i 
Macrobius dicat x ), flle autem se in cuiusdam Furii vetustissirao 
libro utrumque Carmen repperisse professus sit, hic Furius 
quis fuerit scire maximi momenti est. coniecit Martinus 
Hertzius 2 ) eum esse L. Furium Philum cos. 618/136; et 



*) ipsis Sammouici libris Macrobius non usus esse videtur, sed 
Sammonici compilatori cuidam sua debet. cf. ö. Wissowa AnaUcta Macro- 
biana in Herrn. XVI p. 502 sqq. 

*) Annal. fhilol. nov. LXXXV 1862 p. 53 sq.; cf. de eo Teuffelius 
Lit. rom. hist. K § 131, 6. Huschkius 1. 1. p. 11 adn. 3 A. Furium Antiatem 
annalium poetam intellegere mavult. 



Digitized by Google 



83 



vide quam beue Scipionis Africani minoris familiari memoria 
conveniat carminum eorum, quibus Carthaginiensium dii evocati 
sint et urbs ipsa derota: nempe e Scipionum commentariis 
domesticis Furius carmina illa a pontificibus 1 ) ad delendam 
urbem Carthaginem concepta quae apud Macrobium legimus de- 
prompsit.*) id tarnen diiudicari nequit utrum Africani maioris 
an minoris usui inservierint, neque refert id exploratum habere, 
cum verborum fidem munivisse sufficiat. 

Sed hic subsistam. effecisse me opinor sacerdotes publicos 
populi Romani precationum carmina vetere numero Italico for- 
masse. iam cum novae quaestioni relinquatur investigare, num 
eundem Semper morem secuti sint, id unum adiciam apud Servium 
Aen. VIII 72 precationis particulam legi quae manifesto Saturnium 
rhythmuni prae se ferat: sie enim invocatur in preeibus a desto 
Tiber in e-ctim tuis ündis. hanc vero cum sollemnibus 
sacerdotum preeibus comparari non posse ipsa verba ostendunt, 
quae adeo ab illarum usu abhorreant, ut facile credamus poetico 
ingenio haec tribuenda esse: itaque e Naevi bello Punico huc 
delata esse crediderim. 



') verisimile est etiam in eorum libris eadem carmina scripta fuisse. 
cf. Plin. n. h. XXVIII 18 Verrius Flaccus auetores ponit quibus credat in 
oppugnationibus ante omnia solitum a Romanis sacerdotibtis evocari deum, 
cuius in tutela id oppidum esset, promittique Uli eundem aut ampliorem apud 
Romanos cultum. et durat in pontificum diseiplina id sacrum constatque ideo 
occultatum in cuius dei tutela Roma esset, ne qui hostium simili modo agerent. 
cf. H. Linkius Quaestt. de Macrobii Saturnal. fontibus diss. Vratisl. 1880 
p. 36 sq. 

*j non recte igitur Büchelerus Umbr. p. 102 dicit carmina non tantam 
prae se ferre quantam Sammonicus professus sit vetustatem; verborum 
sane formae antiquae mutatae sunt, remansit carminum pristina compositio. 



6* 



Digitized by Google 



DE HERACLIDE PONTICO 
ETYMOLOGIARUM SCRIPTORE ANTIQÜISSIMO 



In Orionis Thebani quod aetatem tulit Etymologico quattuor 
locis Heraclidem Ponticum laudatum videmus. 1 ) negt hvpolo- 
yuov vel kv^oloylag huius auctoris librura inscriptum fuisse ex 
aliis Etymologicis, in quae Orionis glossarium transiit, cogno- 
vimus. multis enim locis Etymologica Magnum et Gudianum et 
Zonaras cum alia tum fontium indices melius et accuratius ser- 
varunt quam unus ille Orionis liber mauuscriptus quem in editione 
sua expressit Sturzius. sie etiam Heraclidae Pontici etymologi- 
arum liber denotatur cod. Paris. 2630 s. v. agerij 9 ) et s. v. 
axAt'g 3 ), u bi solum nomen scriptoris apud Orionem servatum est. 
itaque omnes Orionis loci, quibus Heraclides vel cognomine 
Pontici vel libri titulo omisso laudatur, ad Heraclidae Pontici 
librum neql hvfioloyitüv iure sunt referendi. 4 ) sunt autem 
praeter quattuor illos undeviginti. 5 ) his accedunt non nulli quos 
ab Orione ex Heraclidae libro delibatos esse testantur alia 



•) ür. 19, 15 a X Xvs; 49, 22 9ion<Hva\ 118, 17 oßoiöe; 118, 29 ovpav6i. 
2 ) exc. ap. Sturz. Et. Dr. 185, 26 o ^ 'H^axhiSrjs iv ry itep irv 

ftoXoyiae. 



*) eximendus est unus locus Et. Or. 54, 1 {dvxon ' H^axleiSrjs iv 

r<l> ne?i Svaxtirotv fapd-ton') ; is enim ad Heraclidem Milesium pertinet, de 
quo disseruit Guilelmus Eryc Stud. Lips. VI 93 sqq. et nuper ego in 
commentatione de Heraclide MiUsio grammatico Berol. 1884. 

s ) Or. 1, 8 ä^eri?; 47, 9 S,x<uooivT)\ 83, 30 xoXvfißäv, 93, 22 jUi/wc; 
95, 29 Xa^ttj; 100, 30 fiaaxälr,; 109, 6 vöros; 119, 3oixa/^«; 132, 25 nvqafiii ; 
133, 1 novrj^oi] 146, 34 ov(ny£; 147, 1 ann8on>', 147,3 oeXr t VT]; 147, 5 axöroi; 
147, 10 axui ; 147, 12 aapta; 156, 8 ZaXoe; 156, 11 Ifu^ 170, 6 c3r«. 



SCRITSIT 



LEOPOLDUS COHN 





Digitized by Google 



85 



Etymologica auctoris nomine servato, ubi hoc in Orionis glossario 
librariorum neglegentia excidit. qua ratione Heraclidae Pontico 
reddenda sunt haec Orionis vocabula: 35, 10 ßQayxog (coli. Et. 
Gud. 106, 9 Sorb. Angel, oi'xtog t HQcr/.leldr l g ev zaig hvfio- 
loylatg avzov); 83, 19 TLa^log (coli. Et. Gud. 295. 48 Sorb. 
Paris. 2610 ovziog 'HQaxleizog i. e. 'HoaxXeidrjg) ; 129, 18 7taoio&- 
jum (coli. Et. Mg. 654, 2 ovziog i Hoax.Xeiö*r t g) ; 132, 15 7tioleia$ai 
(coli. Et. Flor. Miller Mäanges p. 259 ovza)g f HQcodeldr t $) . 

133, 16 jcoaig (coli. Et. Flor. Mill. p. 251 oihtog 'Hga/Mörß) : 

134, 10 naqStvog (coli. Et. Mg. 654, 49 'HocnUld^gY, 160, 11 
<peQvrj (coli. Et. Gud. 551, 6 Sorb. ovziog 'Hprjdeiörg)', 170, 8 
uXQog (coli. Zonar. p. 1898 Et. Flor. Mill. p. 318 ovziog'HQcadetdrtf). 
denique duo vocabula Heraclidea in Orionis Etymologie«) prorsus 
evanuerunt, ßgax^'S et v^iuvov. s. v. eniui ßgaxig Et. Mg. 211, 
43 haec exhibet: ßgay/g' xerroe zoon^v zov X eig q (rectius Sorb. : 
x.aia xrp zov q 7iobg zb X toivioviav) * icctQct yaq zb ajcoßeßXrp&ai 
/nioog Kai eXaaaova yevia&ai ei'g^zai. ovziog ( HQa/.tädr.g, lüg tprfliv 
^Qog. pro'ßpog sine dubio 'Qot'vjv scribendum est; nam Heraclidae 
Pontici etyniologia8 ad unum omnes Etymologica aeeeptas referunt 
Orioni. alter locus est Et. Mg. 540, 2 aoo^uvov 7taqa zb Tag 
xoQag ftvetv iwy ea&wvziov avzo y dotftv yag: quem coli. Et. Gud. 
348, 25 Havn. Flor. Mill. p. 196 (ovziog 'HoaxUid^g) et Heraclidae 
et Orioni restituendum esse apparet. sed ne sie quidem Heraclidae 
frj.gmentorum numerus expletus est, multo enim plura ex illius 
libro descripsit Orio. iam ad investigandas ut ceterorum Orionis 
auetorum ita Heraclidae etymologias certam viam commonstravit 
H. Kleistius de Phüoxeni stud. etym. p. 15 sqq. qui certo 
quodam ordine auetores quosdam librosve ab Orione in una 
quaque littera adhibitos esse luculenter comprobavit. Seriem 
autem qua fons fontem excipiat hanc esse statuit: initio singu- 
larum litterarum compilavit Orio commentarios in poetas, inprimis 
ad Homerum scriptos. sequuntur deineeps excerpta e Sorani medici 
simul et grammatici libro 7C£ql tzv^ohoytüv tov aiofiazog tov 
otv&QtuTvov, ex Herodiani libris ueqi 7ca&iöv et sieot do&oyQCKpiag *), 
ex Heraclidae libello 7ceqi izvfioXoylag, e Phüoxeni libris jetqi 
tiovoovXXaßiov aliisque, finem faciunt Herodiani av^tnoaiov et 
imft£Qiouoi. itaque fundamentum habemus firmissimum ad 
Orionis glossarium in partes suas distrahendum eiusque fontes 



l t cf. Ä. Lentz ann. philol. XCI 571. Herod. praef. p. CCVIII sqq. 



Digitized by Google 



86 



auctoresve ita indagandos, ut sua cuique auctori restituantur. ac 
de Philoxeni apud Orionem fragmeutis ipse Kleistius egregie 
di8seruit. tum nuper de Sorano scripsit P. Voigtius {Sorani 
Ephesii Uber de etymologiis corporis humani quatenus restitui 
possit. Gryphi8w. 1882). iam equidem hac 9cribendi oppor- 
tunitate data de Heraclidae Pontici etymologiarum libello ex 
Orione restituendo non nulla disputare constitui. 

Praemittendum duco non tarn facilem rem esse Heraclidae 
quam Philoxeni et Sorani. nam Philoxeni fragmentorum fines 
circumscribere, si artem illius etymologicam a Kleistio explanatam 
perspexeris, non est adeo difficile; et Sorani etymologiae cum e 
materia vocabulorum tum e consensu Oriouis et Meletii non 
minus facile cognoscuntur. in Heraclide cum eius modi subsidia 
desint, magis coniectandi via procedendum videtur , .praesertim 
cum ordo glossarum apud Orionem haud raro sit turbatus (cf. 
Kleist. 1. 1. p. 25 sqq.). sed tarnen normis quibusdam ne hic 
quidem destituti sumus, quibus ne prorsus erremus uti licet atque 
oportet, etymologias Heraclidae nomine notatas diligenter mihi 
consideranti et genere diccndi et explicandi ratione scriptor ab 
aliis etymologis haud parum differre videtur. genus dicendi, ut 
breviter dicam, non est grammaticum. utitur Heraclides onomato- 
poeia ad vocabula quaedam explicanda l ), utitur etiam similitudine 
et propinquitate litterarum quarundam, ut X et q, x et x*) sed 
terminos illos et formulas, quibus abunde grammatici in verborum 
derivatione uti solebant, apud Heraclidem frustra quaeres. 
notissima sunt in arte etymologica veterum grammaticorum illa 
uaih] zi^g] Xtgeiog, quibus etyma verborum indagare et vocabu- 
lorum mutationes explicare solebant. quorum cognitionem ab 
omni etymologo poscit Proclus comment. ad Plat. Cratylum 
(Bekk. An. Gr. 1164, 1): ¥rtxov de! avtov ädivai xai za nctS^ 
TÜv Xt^uov olov mtoxoTtag, ovyxondg, tlXeiipeig, Tileovaapiovg, 
avvaloiqdg, cufaiQtoeig, ovntifoeig 'Aal xd zoiavia. at vero in 
Heraclidae Pontici apud Orionem fragmentis illa 7ia&iov nomina 
nusquam fere reperiuntur nec magis vocabula stovnoxvnov tcaQa- 
yioytj, quibus primigenia et derivationes a grammaticis signi- 

') cf. 8. v. ßQÖyxof vnouuKmenoirjai i] It'j-ti olov xmä uift^aiv ir,i 
yirOfiei>r t e avrt7t t^«^vtijtos iv rtj yunrj. 8. v. aroiy^ xaxit fiiftyaiv tov ottot«- 
fovuivov tjxov. 

3 ) cf. ßoaxvi (V. Slip.). — xäfirjXos' xd/trjooi ti» tonv. — dixaiOOvv*]' . . . 
BiXmoovvr} rts ovaa. 



Digitized by Google 



87 



ficantur. atque cum hac forma fragmentorum ratio explicandi 
notiones verborum artissime cohaeret. ceteri etymologi et 
grammatici formas praecipue vocabulorum explanantes viam 
quodam modo demonstrant, qua vocabulum aliquod sive flexu 
sive mutationibus illis quas passioues (nravty) vocabant ex 
vocabulo sit natum. Heraclides vero non tarn vocabulorum 
formas quam notiones explicare studuit et qua de causa 
vocabulum quodque sit nomi natum quaesivit. v. gr. axXvg- ce-rb 
tov zag oU'£tg oxXelv Mti Ivneiv. — ftaaxoXt]' anb tov ftaoTSveiv 
ti hc avT7 t v, ijreid»; 01 iqpaiQOVfjevoi vtv avt^v *qv7ttovoiv. — 
Ttag&tvog- ij nag ovdevbg ovdiv Xaßovoa elg ?dva. — vfitjy 
v(fip> xig iariv, anb tov ibg i'(f>aafja elvat "Uittbv vf.itva. 

Quae si recte disputavimus. in Heraclidae Pontici etymo- 
logiis eruendis primum respiciendus est locus (scilicet pleraque 
Heraclidea inter Herodiani et Philoxeni fragmenta reperiuntur), 
tum vero et dicendi et explicandi genus. his rationibus adhibitis 
quatenus Heraclidae libellus Tteqi hvfioXoytiov restitui possit 
exemplis quibusdam illustrare übet, in K duas Orionis glossa- 
rium exbibet etymologias Heraclidae nomine instructas 83. 19. 
30 yta^log. ■/.o'Kv^tßav. verum etiam quattuor illa vocabula 
quae inter -Aaur t Xog et "/.oXvußäv exstant (xeoaivog. xooftog. ytavovv. 
XQvog) ex Heraclide hausta esse facile apparet. quod idem 
cadit in - litteram, ubi cum locis quinque deinceps Heraclides 
laudetur 147, 1 — 13 (pjzadiov. otXijVr^. o'Aotog. avud. oaQAct) et 
praeterea 146, 34 (otgiy^), vocabula inter aiQtyi; et oizaöiov in- 
teriecta auQiog. ortadi] sine dubio eidem tribuenda sunt, nec 
vero eas quae vocabulo aigiy^ praecedunt notationes 146, 29—32 
{p7t6vdvXog. aTtaq. oiuXerog) Heraclides Orioni non videtur sup- 
peditasse. — confidenter etiam in JS procedere licet, ubi Heracli- 
deam Seriem habemus post Herodiani txeqI OQÜoyQayiag 108, 26 
et ante Pbiloxeui 105), 21 mentionem factam. praetermisso 
vocabulo vtflio 108, 29 (quod ex Apollonio fluxit coli. cod. Paris. 
2610. 2630) omnes undecim notationes 108, 32—109, 17, quarum 
in medio positum est vocabulum voTog Heraclidae nomine deno- 
tatum, Heraclidae reddendas esse censeo : vaQ&rfc. viodgog. vioyj-Xifi. 
vtxvg. voTog. vv$. viog. vtovv. [votg\.*) vbvqov. vootpi. — in II 



*) in voce rtvgov duae glossae librarii errore in anara coaluerunt: 
desunt explicatio vocis vtl?ot> (explenda ex Et. Mg. 601, 38) et lemma 
vovi, ad quod pertinet explicatio. v. Sturz, ad h. 1. 



Digitized by Google 



1 



88 



Orio sex Heraclidae testimonia exhibet: 129, 18. 132, 15. 25. 
133, 1. 16. 134, 10 (7caQi(j&[iict. rcajXeio&ai. ytvQaulg. Ttovr^Qog. 
Tiooig. 7caq&ivog). quorum primum et ultimum ad alia in hac 
littera Heraclidae frustula investiganda adhiberi nequeunt; nam 
7iaqioiti.ua. vocabulum ad Soranum pertinet, ex quo Heraclidae 
quoque explicationem Orio descripsit (cf. Melet. Cram. An. Ox. 
III 85, 15); vox 7taQ$tvog in serie exstat Philoxeni, cuius 
derivationi Orio Heraclidae iuterpretationem subiecit (cf. Et. 
Mg. 654, 49). itaque inter vocabula 7rajUia&ai et nöoig vei 
quae ab bis proxime absunt Heraclidae fines continentur. iam 
quae inter moXeta^ai et TtvQauig {noloi. Ttfjyvg. izivrß. nlovoiog. 
7ceaeiv. 7teoo6g) quaeque inter 7tovr t q6g et 7c6oig {nQtoßetg. nvq. 
7ca7C7iog. 7iqwI — secludenda sunt 7tQ£oßev(o. naig — ) exstant 
Heraclidae deberi satis liquido apparet. quibus addendas pu- 
taverim notationes quae subsequuntur 7tqoi^- nxtQva. 7toQtia. 
^rgoftcnß?) 7t(>6voia. 7CQ07ceir j g. — in <P Heraclides compilatus 
est 160, 11 (q>€Qvri) : praeter hanc vocem Heraclides et proxime 
antecedentes (cpfoig. (pqov^oig) et succedentes (rpiovy. qxog. q>6vog. 
(fvaig) Orioni suppeditasse mibi videtur. — in £ Heraclidae 
testimonium nulluni exstat. sed cum Herodianus 7T£qI oQ&oyQa(piag 
57, 26 et tt€qI Tra&uv 57, 31 citetur et Philoxeni series inde a 
verbo e^hqio 59, 5 incipiat, efficitur frustula Heraclidea esse 
inter 58, 1 et 59, 4. in his vero 58, 14 Didymus ev t([t 7c€qI 
7conp;ü)v laudatur et vocabula hziöT<xi;r t g. eiwvvuog (fortasse etiam 
evdia) e commeutariis videntur petita, iam igitur Heraclidae 
reddenda existimo quae proxime sequuntur vocabula 58, 21 — 29 
(£v(pQovr r ioTilqa. einig. f-Q7cvXog. evvouycg), quae ad illius rationem 
optime quadrant, dubitanter dumtaxat quae restant 59, 1. 2 
(eiQa. l'wXov). sed haec satis sunto: nolo enim hic totam rem 
absolvere, quoniam et locus et tempus deficit. 

Alteram eamque gravissimam quaestionem breviter attingam, 
quisnam fuerit ille Ponticus Heraclides. vulgo quidem 
putatur esse Heraclides Ponticus Didymi discipulus, qui Claudii 
et Neronis Caesarum temporibus Komae floruit. 1 ) quam opini- 
onem veram esse nullo pacto credere possum. ac primum quidem 
de grammaticis scriptis illius nihil accepimus, si quidem Laertius 



l ) de F. Oeaiini et aliorum sententia, qui Heraclidem Ponticum cum 
Heraclide Müesio confuderunt, cf. quae dixi de Heraclide MiUsio p. 3 sq. : 
ibidem quid de hac re sentiam breviter iam significavi. 



Digitized by Google 



89 



Diogenes (V 93) et Suidas nisi poetica ab eo composita esse non 
tradiderunt. sed etiamsi illura non modo grammaticum fuisse 
verum etiam scripsisse libros grammaticos concedamus, tarnen 
Heraclidae libellum 7C€qI Ixvfiofayiußv, Orionis fontem, a Pontico 
illo minore compositum esse negemus. grammaticum qui 
Alexaudriae Didymum audiverit tales efh'nxisse etymologias 
omni caret probabilitate. grammaticum primi post Christum 
saeculi de verborum derivatione scripsisse tota illa passionum 
doctrina neglecta vix ac ne vix quidem credo. nimirum scriptor 
libelli sceqi hvftoloyuov nec fuit grammaticus et pathologiam 
illam, qua tota Alexandrinorum et posteriorum ars grammatica 
continebatur, omnino ignoravit. in veterum arte etymologica 
duae distinguendae sunt rationes, una ab antiquioribus etymo- 
logis adhibita, quam philosopham dixeris, altera quam Alexan- 
drini et posteriores plerique exercebant. etymologi antiquissimi, 
qui idem philosophi erant (a philosophia enim primordia duxisse 
et initio cum illa coniuncta fuisse studia etymologica constat), 
unde et quibus de causis appellata essent singula vocabula quaere- 
bant et sie rerum appellationes congruere cum rebus ipsis 
deraonstrare conabantur. posteriores cum formas vocabulorum 
spectarent, simplicissimam et primigeniam formam (/cQiOTOTvnop, 
ttvfiov) unde vocabulum esset derivatum indagare studebant et 
rationes mutationesque (naQaywyai) declarabant quibus vocabula 
e primigeniis essent orta. 1 ) illi igitur verborum origines et 
notiones explicabant, hi derivandi rationes docebant. quodsi 
Heraclidae Pontici etymologias perlustraveris, ad priorem illam 
rationem quin referendae sint non dubitabis. quae a scriptori- 
bus posteriorum temporum nisi a philosophis (Stoicis Pythago- 
ricis Neoplatonicis) non est adhibita. grammaticum vero et 
Didymi diseipulum praetulisse illam et prorsus noglexisse alteram 
ut concedam adduci non possum. itaque ab Heraclide Pontico 
poeta et grammatico ultro tradueimur ad Heraclidem Ponti- 
cum philosophum Piatonis diseipulum atque hunc re vera 
opusculi 71€ql hv^oXoyuov scriptorem et Orionis auetorem fuisse 
aliis etiam argumentis firmari potest. 2 ) explicandi genus quasi 



*) cf. Grräfenhan Gesch. der klass. Philol. im Altert. I 152. 

') unus quod sciam Deswertius (dissert. de Heraclide Pontico p. 115) 
librum ntoi livpoloyiütv Heraclidae philosopho vindieavit, aed ad cum 
quattuor tantom fragmenta reierenda duxit: äx'kvi. Sianoita. oxoxoi. 



Digitized by Google 



90 



digitis monstrare scriptorem philosophum ex eis quae supra 
diximus facile intellegitur. Heraclidae scripta philosopha vel ad 
Ethicen vel ad Physicen pertinebant: quid? si in plurimis 
Heraclidae fragmentis ab Orione servatis vocabula explicantur 
ad res physicas vel ethicas pertinentia — amabant enim philo- 
sophi etymologiis verborum confirmare doctrinas suas quas habe- 
bant de rerum natura et de vita constituenda — : exempla 
rem illustrabunt. aQerrj' . . . 6 de 'HQanXetdrfi xorro tterd&eoiv 
(rtüv) atot%iUtiv eqari) vig ovaa, fj eTtioaarog XTrjaig. — 
7tovrjQog' nvoiiog 6 neol rtovovg avaOTQeap6j.tevog, ojOtiiq pox\h}QOS 
6 ftegi nox&ovg> otnb de tov afoftccrog eni zrp> diavoiav nererifh}, 
6 xji dia&eoei xevog. ovzwg 'HQcrtleidtjg. — voxog' 6 avepog, 
anb tov vorelv xcrt Tt/g voridog. <xVti] de y vorig anb tov vela&ai. 
ovrojg 6 'HoaxXetdrfi. — *vovg' naqa to veiod-ai, 6 navrax6ae 
luvovfieyog Tuti im Ttavra TtooCiav Iv i^ilv. tL yao OQ/ur/uyuoreoov 
vov; — *7t6Xot' oi ev T(fi ovoavt^' naoa to' 7teoi avTOvg avaaroe- 
q>eo§at, tov XQOfxov, TOVTeaTi tov ovqavov. — ovqavdg' anb tov 
ovoelv Taxi (pvXarTeiv navra . . . 'Halodog' rata de toi nfy&Tov 
ftev eyelvaTO Joov eavrj} Ovoavbv aOTEodevS? Iva fiiv Tteoi Ttavra 
-/.aXvTVTOi {Theog. 126). haec ferme Stoicorum sapientiam redo- 
lere adnotavit Osannus (Quaest. Horn. part. III, Giss. 1853). 
sed ne ab Heraclide quidem aliena esse hoc Oiceronis testi- 
monium declarat de nat. deor. I 13, 34: ex eadem Piatonis 
schola Fbnticus Heraclides puerilibus fabulis refersit libros et 
modo mundum tum mentem divinam esse putat: errantibus 
etiam stellis divinitatem tribuit sensuque deum privat et eins 
formam mutabilem esse vult: eodemque in libro rursus terram 
et caelum refert in deos. — ne quis autem miretur quod 
Platonicus philosophus de etymologiis scripsit. ipse enim Plato, 
cum in Cratylo multa et sua et aliorum conamina etymologica 
facete illuderet, minirae artem etymologicam prorsus inutilem 
censuit, sed etymologias haud paucas bene* inventas existimasse 
videtur, id quod vel inde apparet quod certas quasdam rationes 
statuit vocabula explicandi et derivandi (Crat. 393 D. 394 B. 
399 A. 414 D.). 1 ) et Heraclides magistri vestigia secutus plane 



deinde bßoXos. ovqavoe eidem scriptori tribuit, cetera Heraclidae apud 
Orionem testimonia utrum ad Ponticum philosophum portineront an ad 
alium eiuBdem nominis grammaticum dubitavit (p. 178). 

») cf. Steinthal Gesch. der Sprachw. b. d. Grüch, u. Rom. p. 96 sqq. 



Digitized by Google 



91 



eisdem rationibus usus est. nec desunt in Heraclidae fragmentis 
cum Piatonis Cratylo similitudines. oeXrptp Heraclides appellatam 
esse docet dia tb aeXag ael vtov tyuv. similia de luna Socratem 
dicentem facit Plato Crat. 409 B. non nunquam Heraclides 
dialectos ad vocabula explicanda adhibuit. v. gr. xoXvpßäv 
hvfJoteQOv JioQulg Xlyovai xoXvfpäv. — oaQ'Kct' izv[4ori(xt)Q 
Xeyovoiv AloXeig ovqacc, rcaqa rb ctTioavQ&j&cu to diqfAa an 
avxffc. hoc idem commen daverat Plato Crat 401 C xat iav 
rtg za l-evixa ovo^ara avaoytonjj, oiy rprov avei Qioxerai d Pmxotov 
ßovXetai ytrl. 408 E tbcxe roivvv xarad»;Aov yevo^evov av ptaklov, 
d T([t JtoQtA.^ rtg Ivouati xqijrto. Aristoteles porro condiscipulus 
et aequalis Heraclidae ne ipse quidem rb erv^oXoyelv aspernatus 
passim in libris suis etymologias adhibuit vel ab ipso vel ab 
aliis inventas l ) et vocem %qo^vov plane eadem ratione expii- 
cavit (Ptobl. 20, 22 p. 925 a 28) qua Heraclides Ponticus (v. 
supra).') iam vero Academicos et Peripateticos vocabulis ex- 
plicandis et arti etymologicae exercendae ac perficiendae Singu- 
lar em dedisse operam clare planeque testatur Cicero Acad. fost 
I 8, 32 bis verbis: verborum etiam explicatio probabalur (seil. 
Academicis et Peripateticis) id est qua de causa quaeque essent 
ita nominata, quam Bvv/joXoyiav appellabant; post argumentis 
quibusdam et quasi rerum notationibus utebantur ad proban- 
dum et concludendum id quod cxplanari volebant. quo testi- 
monio luculentissimo omnem si quae restabat de scriptore libri 
TteQi trvf.ioXoyiiüv dubitationem sublatam et sententiam nostram 
optime confirmatam esse speramus. itaque a Stoicis primum 
etymologiam esse tractatani et vocabulum hvfjoXoyia inventum 
perperam suspicatus est Steinthalius (1. 1. p. 323) 8 ): Stoici 
tantummodo rem ab Academicis (et Peripateticis) incohatam 
conti nuabant et promovebant. 



') cf. Bonitzii ind. Arist. s. v. Etymologiae. 

») cf. Arist. Eth. Nie. V 4, 9 p. 1132 a 30 et Heracl. ap. Or. 47, 9 
SutatocvvT}. 

8 ) quod idem coniecit definitionem vocis irvfuoloyia a scholiastis Dio- 
nysii Thracis prolatam (Bekk. An. Gr. II 740) a Stoicis originem duxisae, 
hoc Uli conecsserim. alteram definitionem cod. Paris. 2610 exhibet (ap. 
Sturz. Et. Or. 173, l): irvftoloyia iaxi rb i£ avrrjs rrje icn> jt^dy/tttroe bvoftaaiat 
evQiaxuv rrjv e$firp-eiav xal rb 8ia ri ovrtos bvofiä&rai- olov el Xdyta, dsbe 
Ityexat 8iu rb freupelv ra Ttdvra. quae cum ad verba Ciceronis proxime 
accedat, nescio an ab Academicis sit profecta. 



Digitized by Google 



92 



Opusculum jcbqi hvuoloyiMv in catalogo Heraclidae Pontici 
librorum a Laertio Diogene (V 86 seqq.) tradito non memoratur. 
sed ex eodem catalogo cum alia opera graramatica tum netf, 
ovofioriov scripsisse Heraclidem cognovimus. ac si quis libellum 
jtbqI hv^oloyiuiv eundem esse couiecerit quem nEql övoftdriov 
Diogenes nuncupavit, equidem non vehementer refragabor: fieri 
enim potuit ut quem librum Heraclides inscripserat negi ovo^d- 
iwv, eum posteriores grammatici parum accurate cum titulo 71£ql 
irvfioloyttüv laudarent. utcunque se ea res habet, primum Grae- 
corura de etymologiis peculiarem libellum scripsisse Heraclidem 
Ponticum philosophum, hoc satis demonstrasse mihi videor. 



Cerrimontii, ex officio» typograpbic» »Bote au« dem Rietengebirge'. 



Digitized by Google 



Digitized by Google 



Digitized by Google 



Digitized by Google 



1 



Digitized by Google